Adabiy jarayon

KUZNING ILK NAFASI: TABIATDAGI YANGILANISH VA YANGI O‘QUV YILI SABOQLARI

boshqaruvchiboshqaruvchi
Sentabr 3, 2026 - 20:02
 0  8
KUZNING ILK NAFASI: TABIATDAGI YANGILANISH VA YANGI O‘QUV YILI SABOQLARI

Sentabr kirib kelishi bilan shahar va qishloqlar hayotida o‘ziga xos manzara paydo bo‘ladi. Qo‘lida kitob-daftar tutgan o‘quvchilar maktabga yo‘l oladi, ota-onalar farzandlarini yangi o‘quv yiliga kuzatadi, talabalar yana auditoriyalarga qaytadi. Tonggi havoda salqinlik sezilib, daraxtlar asta-sekin kuz ranglariga kira boshlaydi. Tabiatdagi bu o‘zgarishlar yangi o‘quv yilining boshlanishi bilan uyg‘unlashib, insonni yangicha maqsadlar va rejalar haqida o‘ylashga undaydi.

Kuzgi barglarning rang o‘zgartirishi oddiy ko‘rinsa-da, uning zamirida murakkab biologik jarayon yotadi. Kunlar qisqarib, harorat pasaya boshlashi bilan barglardagi yashil rangni ta’minlovchi xlorofill miqdori kamayadi. Natijada yoz davomida xlorofill ta’sirida kamroq ko‘ringan sariq va to‘q sariq karotinoid pigmentlar yaqqol namoyon bo‘la boshlaydi. Ayrim o‘simliklarda esa kuz faslida antotsian pigmentlarining hosil bo‘lishi qizg‘ish va binafsha ranglarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi.

Tabiatdagi ana shu jarayonni ta’lim bilan ramziy qiyoslash mumkin. Har bir bolaning qiziqishi, qobiliyati va o‘ziga xos fikrlash tarzi bor. Ta’lim ana shu imkoniyatlarni aniqlash, rivojlantirish va yuzaga chiqarish uchun muhit yaratadi. Tajribali ustoz o‘quvchiga faqat tayyor bilimni yetkazish bilan cheklanmay, unda mustaqil izlanish, savol berish, fikrlash va o‘z imkoniyatlarini namoyon etish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Shu jihatdan har bir sinf va auditoriya yangi qobiliyatlar kashf etiladigan ma’rifat makonidir.

Yangi o‘quv yilining inson ruhiyatiga ta’siri ham ilmiy tadqiqotlarda o‘rganilgan. Pensilvaniya universiteti Uorton maktabi tadqiqotchilari Hengchen Dai, Katherine Milkman va Jason Riis “Management Science” jurnalida e’lon qilgan tadqiqotida “yangi boshlanish samarasi” — fresh start effect tushunchasini tahlil qilgan. Tadqiqotchilar yangi hafta, yangi oy, yangi yil yoki inson hayotidagi muhim sanalar maqsad sari intilishni kuchaytirishi mumkinligini turli ma’lumotlar asosida o‘rgangan.

Buning sababi vaqtni inson ongida ma’lum bosqichlarga ajratib qabul qilish bilan izohlanadi. Yangi davrning boshlanishi oldingi faoliyatni sarhisob qilish, yangi reja tuzish va navbatdagi maqsadlarni belgilash uchun psixologik turtki berishi mumkin. Yangi o‘quv yili ham o‘quvchi va talabalar uchun ana shunday tabiiy chegara vazifasini bajaradi. Yangi fanlar, yangi dars jadvali, yangi ustozlar va yangi vazifalar yoshlarni oldiga yangi marralar qo‘yishga undaydi.

Maqsadning natijaga aylanishida esa kundalik odatlar katta o‘rin tutadi. London universitet kolleji tadqiqotchisi Phillippa Lally va uning hamkasblari kundalik xatti-harakatlarning odatga aylanish jarayonini o‘rganib, bu jarayon barcha insonlarda bir xil muddatda kechmasligini ko‘rsatgan. Tadqiqotda qatnashganlarda yangi xatti-harakatning avtomatik tus olishi uchun o‘rtacha 66 kun talab etilgan, individual natijalarda esa sezilarli farqlar kuzatilgan.

Bu ilmiy kuzatuvning ta’lim uchun foydali jihati shundaki, barqaror odat izchillik orqali shakllanadi. Biror foydali mashg‘ulotning qisqa vaqt ichida odatga aylanmasligi tabiiy holat bo‘lishi mumkin. Tadqiqot natijalarida ayrim kunlarda mashg‘ulotni bajarmaslik ham umumiy odat shakllanish jarayoniga keskin ta’sir qilmagani kuzatilgan. Asosiysi — belgilangan faoliyatni yana davom ettirish.

Yangi o‘quv yilini katta va mavhum rejalar bilan emas, bajarish mumkin bo‘lgan aniq maqsadlar bilan boshlash samarali. Masalan, har kuni ma’ruzadan so‘ng ma’lum vaqt davomida yozuvlarni takrorlash, muntazam mutolaa qilish, yangi xorijiy so‘zlarni o‘rganish yoki mustaqil ta’lim uchun kunning muayyan vaqtini ajratish mumkin. Kichik, ammo izchil bajariladigan vazifalar vaqt o‘tishi bilan bilim va ko‘nikmalarning mustahkamlanishiga xizmat qiladi.

Bunday yondashuvda muayyan tartibning mavjudligi ham yordam beradi. Bir xil vaqtda dars tayyorlash, kitob o‘qish uchun alohida joy belgilash yoki ma’lum mashg‘ulotdan so‘ng o‘tilgan mavzuni takrorlash foydali faoliyatning kundalik hayotga singib borishini yengillashtiradi. Ta’lim jarayonida izchillik va sabrning ahamiyati ham shunda namoyon bo‘ladi.

Yoshlarning bilim olishga munosabatini shakllantirishda ustoz va ota-onalarning o‘rni alohida. O‘quvchi yoki talabaning faqat yakuniy natijasiga emas, balki uning izlanishi, mehnati, intilishi va erishgan o‘sishiga ham e’tibor qaratish ta’limga bo‘lgan qiziqishni qo‘llab-quvvatlaydi. Har bir yangi o‘zlashtirilgan mavzu, o‘qilgan kitob, bajarilgan tajriba yoki mustaqil bildirilgan fikr bilim sari tashlangan qadamdir.

Kuz faslining yana bir o‘ziga xos jihati — sarhisob va yangi rejalar davri ekanidir. Dehqon dalada yetishtirgan hosilini yig‘sa, o‘quvchi va talaba ham o‘tgan davrdagi faoliyatiga nazar tashlab, erishgan natijalarini baholashi mumkin. Qaysi fan bo‘yicha bilimni mustahkamlash, qanday yangi ko‘nikmani egallash, qaysi kitoblarni o‘qish yoki qanday ilmiy izlanishni boshlash kerakligi haqida o‘ylashning o‘zi ham ta’lim madaniyatining bir qismidir.

O‘z faoliyatini tahlil qilish ko‘nikmasi insonning mustaqil ta’lim olish qobiliyatini rivojlantiradi. Yosh kishi o‘z oldiga maqsad qo‘yish, bajarilgan ishni baholash va keyingi vazifalarni belgilashni o‘rgangan sari uning ta’lim jarayonidagi faolligi ham ortib boradi. Shu tariqa yangi o‘quv yili faqat darslarning boshlanish sanasi emas, balki bilim va shaxsiy rivojlanish uchun yangi rejalarning boshlanish nuqtasiga aylanadi.

Sentabr manzaralarining o‘zida ham avlodlar davomiyligi mujassam. Farzandini maktabga yetaklayotgan ota-ona, har yangi o‘quv yilida auditoriyaga kirayotgan ustoz, universitet ostonasidan ilk bor qadam qo‘yayotgan talaba — barchasi ta’lim va tarbiya orqali bir-biriga bog‘langan. Bugungi o‘quvchi ertaga talaba, keyinchalik esa o‘z bilimi va kasbi bilan jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shadigan mutaxassis bo‘lib yetishadi.

Tabiatda fasllarning almashishi uzluksiz davom etgani kabi, ta’lim ham avloddan avlodga o‘tadigan uzluksiz jarayondir. Kuzgi barglar bir fasl yakunini bildirsa, daraxt kurtaklarida kelgusi bahorning hayoti davom etadi. Yangi o‘quv yilining mazmuni ham shunda: erishilgan bilim keyingi bilim uchun poydevor, bugungi mehnat ertangi natija uchun zamin yaratadi.

Kuzning ilk nafasi bizga vaqtning qadrini, izchil mehnatning kuchini va bilim olishning uzluksizligini eslatadi. Yangi o‘quv yilini ezgu maqsadlar, ilmga intilish va bunyodkorlik ruhi bilan boshlash esa yosh avlodning kelajak sari ishonchli qadam tashlashiga xizmat qiladi.


Azizova Zilola Lochinovna
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
“Moliyaviy hisob va hisobot” kafedrasi katta o‘qituvchisi

Teglar:

Oldingi maqola

MUSTAQILLIKDAN MA’RIFAT SARI: YANGI AVLOD, YANGI IMKONIYATLAR

boshqaruvchi
boshqaruvchi

Tegishli xabarlar

ETMISH YILLIK IBRATLI UMR: MEHRIBON USTOZ VA TANIQLI OLIM SIYMOSI

ETMISH YILLIK IBRATLI UMR: MEHRIBON USTOZ VA TANIQLI OL...

boshqaruvchi mart 24, 2026  0  43

BIR YIGIT QISMATI...

BIR YIGIT QISMATI...

Moderator aprel 28, 2025  0  69