BILIM IMKONIYAT BERADI, MA’NAVIYAT — YO‘NALISH

Moderator

Sentabr 3, 2026 - 16:53

0 8

BILIM IMKONIYAT BERADI, MA’NAVIYAT — YO‘NALISH

O‘zbekiston — aholisi yosh, intilishlari katta mamlakat. Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, joriy yil 1-yanvar holatiga doimiy aholi soni 38 milliondan oshgan, aholining o‘rtacha yoshi esa 29,5 ni tashkil etgan. Bu raqamlar ortida katta hayotiy kuch bor: maktab va oliygohlarda bilim olayotgan yoshlar, kasb o‘rganayotgan yigit-qizlar, yangi g‘oya ustida ishlayotgan tadqiqotchilar, tadbirkorlikka qadam qo‘yayotgan avlod. Demografiya tilida bunday holat mamlakat rivoji uchun qulay imkoniyat sifatida qaraladi. Uning mazmuni sodda: yosh va faol avlod qancha bilimli, malakali va mas’uliyatli bo‘lsa, jamiyatning taraqqiyot sur’ati ham shuncha mustahkam bo‘ladi.

Inson kapitali haqidagi zamonaviy qarashlar ham aynan shu fikrga tayanadi. Ta’limga yo‘naltirilgan mablag‘ faqat darslik, bino yoki diplom bilan o‘lchanmaydi. Uning eng muhim natijasi insonning fikrlash tarzi, kasbiy mahorati, muammoni yechish qobiliyati va yangilikka ochiqligida namoyon bo‘ladi. Bilim olgan inson o‘z hayot yo‘lini kengroq ko‘ra boshlaydi, mehnat bozoridagi imkoniyatlardan unumli foydalanadi, yangi kasblarni o‘zlashtiradi, ilmiy va amaliy g‘oyalarni hayotga tatbiq etishga intiladi. Shu ma’noda ta’lim shaxs uchun ham, jamiyat uchun ham uzoq muddatli qiymat yaratadigan kuchdir.

Hozirgi mehnat muhiti mutaxassisdan aniq bir fan yoki kasbni bilish bilan birga, ma’lumotni tahlil qilish, jamoada ishlash, fikrini ravon ifodalash va qaror qabul qilish kabi ko‘nikmalarni ham talab etadi. Bunday sifatlar bir kunda shakllanmaydi. Ular maktabdagi savoldan, kitob ustidagi mulohazadan, universitetdagi bahsdan, laboratoriyadagi tajribadan, ustoz bilan suhbatdan va kundalik mehnat madaniyatidan tarkib topadi. Kasbiy yetuklikning ichki tayanchi esa halollik, mas’uliyat, aniqlik va so‘zga sadoqatdir. Shu sababli bilim va ma’naviyatni ikki alohida yo‘nalish sifatida emas, bir-birini to‘ldiradigan yagona tarbiya jarayoni sifatida ko‘rish muhim.

“O‘zbekiston — 2030” strategiyasida ham inson salohiyatini rivojlantirish, ta’lim sifatini yuksaltirish va yoshlarning zamonaviy bilim hamda kasblarni egallashi uchun keng imkoniyat yaratish ustuvor vazifalar qatorida turadi. Bu yondashuvning mohiyati faqat ko‘proq ta’lim berishda emas, ta’limning inson hayotidagi amaliy samarasini oshirishdadir. O‘quvchi bilimni yodlabgina qolmay, undan foydalana olsa; talaba nazariyani real vaziyat bilan bog‘lay olsa; bitiruvchi kasbini puxta egallab, jamiyatda o‘z o‘rnini topa olsa — ta’limning haqiqiy kuchi shunda namoyon bo‘ladi.

Axborot olamidagi o‘zgarishlar ta’limning mazmuniga ham yangi rang olib kirdi. Bir necha yil avval kerakli ma’lumotni topishning o‘zi katta izlanish talab qilgan bo‘lsa, hozir internet, elektron kutubxonalar va sun’iy intellekt xizmatlari orqali qisqa vaqt ichida juda katta hajmdagi axborotga chiqish mumkin. Bu holat inson oldida yangi imkoniyat ochadi: endi bilim manbasi bitta kitob yoki bitta auditoriya bilan cheklanmaydi. Talaba dunyoning turli universitetlari ma’ruzalarini tinglashi, ilmiy maqolalarni o‘qishi, xorijiy tilni mustaqil o‘rganishi, virtual laboratoriyalardan foydalanishi va o‘z qiziqishiga mos ta’lim yo‘lini tanlashi mumkin.

Bunday keng axborot makonida eng qimmat ko‘nikmalardan biri — ongli tanlov qilishdir. Raqamli savodxonlik telefondan yoki kompyuterdan foydalanishni bilish bilangina tugamaydi. U ma’lumotning manbasini ko‘ra bilish, turli fikrlarni solishtirish, dalilni aniqlash, mazmunni tushunish va xulosani asoslash madaniyatini ham qamrab oladi. Yosh avlod bu ko‘nikmalarni qanchalik erta egallasa, internet va sun’iy intellekt uning uchun shunchalik samarali ta’lim vositasiga aylanadi. Media va axborot savodxonligi bo‘yicha xalqaro tajribalar ham yoshlarni aynan shunday mustaqil va mas’uliyatli fikrlashga yo‘naltiradi.

Xalqaro ta’lim tadqiqotlarida o‘qish savodxonligi, matematik tafakkur, tabiiy fanlar bo‘yicha bilim va kreativ fikrlashga katta e’tibor berilishi bejiz emas. Chunki zamonaviy jamiyatda insonning qancha ma’lumot yod olgani emas, o‘qiganini qay darajada tushunishi, o‘rganganini yangi vaziyatda qo‘llashi va muammoga yechim topa bilishi katta ahamiyat kasb etadi. O‘zbekistonning PISA kabi xalqaro baholash dasturlaridagi ishtiroki ham ta’lim jarayonini shu ko‘nikmalar bilan boyitish uchun foydali tajriba beradi. Bunday tadqiqotlar o‘quvchi qanday fikrlayotgani, matn bilan qanday ishlayotgani va bilimni hayotiy vaziyatga qay darajada ko‘chira olayotganini ko‘rish imkonini yaratadi.

Sun’iy intellektning ta’limga kirib kelishi o‘qituvchining o‘rnini yanada mazmunli qiladi. Chunki texnologiya ma’lumotni tez topib berishi mumkin, ustoz esa insonda fikrlash usulini shakllantiradi. Yaxshi pedagog talabaga faqat javob bermaydi; u savol tug‘diradi, izlanishga undaydi, kuzatishga o‘rgatadi, fikrni dalil bilan mustahkamlashga yordam beradi. Talaba bir masalaga turli tomondan qarashni, o‘z fikrini tushuntirishni va yangi g‘oya yaratishni o‘rganganida ta’lim jonli jarayonga aylanadi. Shu bois ma’ruza, suhbat, keys, loyiha, tajriba, mustaqil tadqiqot va jamoaviy ish bir-birini to‘ldirib borishi tabiiy.

Ilmiy izlanishning o‘zi ham yosh insonning ma’naviy va kasbiy kamolotiga xizmat qiladi. Manbani to‘g‘ri ko‘rsatish, o‘zganing fikriga hurmat bilan munosabatda bo‘lish, dalilni aniq keltirish, natijani xolis bayon etish — bular ilmiy ishning texnik qoidalarigina emas. Ular halollik va mas’uliyat madaniyatining amaliy ko‘rinishidir. Talaba akademik halollikni o‘qish davridayoq odatga aylantirsa, bu sifat keyinchalik uning kasbiy faoliyatida ham mustahkam tayanch bo‘ladi.

Yosh avlodning shakllanishi ta’lim muassasasi bilan chegaralanmaydi. Oila, mahalla, do‘stlar davrasi, kitob, san’at, sport, ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar ham insonning dunyoqarashiga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Shu bois yoshlar atrofida bilimga qiziqish, mehnatga hurmat, kitobxonlik, sog‘lom raqobat va ijodiy izlanishni qadrlaydigan muhit yaratish katta ahamiyatga ega. Mahalladagi bir uchrashuv, kutubxonadagi bir kitob, tajribali mutaxassis bilan suhbat yoki kichik ilmiy loyiha ba’zan yoshning kelajak kasbini tanlashiga turtki bo‘lishi mumkin.

Ommaviy axborot vositalari va raqamli platformalarning ma’rifiy imkoniyati ham keng. Ilm-fan bilan shug‘ullanayotgan yoshlar, halol mehnati bilan natijaga erishgan mutaxassislar, yangi texnologiya yaratayotgan muhandislar, kitob yozayotgan olimlar, ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yayotgan tadbirkorlar haqida qiziqarli va sodda tilda hikoya qilish jamiyatda bilim va mehnatning nufuzini oshiradi. Yosh inson ko‘radigan namuna uning orzusiga ta’sir qiladi. Shuning uchun muvaffaqiyatni faqat tayyor natija bilan emas, unga olib borgan o‘qish, izlanish, mehnat va sabr bilan birga ko‘rsatish ayniqsa muhim.

Yoshlar bilan ishlashda natijani ko‘ra bilish ham yangi yondashuvlarni talab etadi. Biror loyiha, tanlov, kurs yoki ma’rifiy uchrashuvdan keyin yoshning bilimida, qiziqishida yoki amaliy faoliyatida qanday o‘zgarish bo‘lgani eng qimmat ma’lumotdir. Xalqaro sertifikat olganlar, ilmiy loyihaga qo‘shilgan talabalar, yangi kasb o‘rgangan yoshlar, ishga joylashgan bitiruvchilar, faoliyatini davom ettirayotgan startaplar va yaratilgan yangi mahsulotlar ana shunday o‘zgarishning amaliy ifodasidir. Natijaga qarab ishlash ta’lim va ma’rifatga sarflangan kuchni yanada mazmunli qiladi.

Bu jarayonda zamonaviy texnologiya va milliy qadriyatlar bir-biriga zid tushunchalar emas. Aksincha, texnologiya insonning imkoniyatini kengaytirsa, qadriyatlar bu imkoniyatdan qanday maqsadda foydalanishni belgilab beradi. Dasturlashni bilgan yosh o‘z xalqining ehtiyojini tushunsa, muhandis bilimini odamlar hayotini yaxshilashga yo‘naltirsa, iqtisodchi halollik va adolat mezonini unutmasa, olim ilmiy natijasining jamiyat oldidagi mas’uliyatini his qilsa — bilim ham, ma’naviyat ham o‘zining haqiqiy samarasini beradi.

Shu nuqtai nazardan qaraganda, yosh avlod tarbiyasining eng muhim maqsadi tayyor qolipdagi insonni shakllantirish emas, balki o‘z fikriga ega, bilimini muntazam boyitadigan, yangilikka ochiq va o‘z qarorining mazmunini anglaydigan shaxsni voyaga yetkazishdir. Bunday inson yangi texnologiyadan cho‘chimaydi, uni o‘rganadi; turli qarashlarni eshitadi, ularni tahlil qiladi; o‘z kasbini sevadi, shu bilan birga jamiyat oldidagi burchini ham his etadi. Uning bilimida kuch, ma’naviyatida esa mezon bo‘ladi.

O‘zbekistonning yosh aholisi mamlakatning eng katta intellektual zaxiralaridan biridir. Bu zaxira maktabda bilimga qiziqish, oliy ta’limda izlanish, kasbda mahorat, jamiyatda esa mas’uliyat bilan boyib boradi. Har bir yaxshi kitob, har bir sifatli dars, har bir foydali loyiha, har bir ustozning qo‘llab-quvvatlashi va har bir yoshning mustaqil izlanishi umumiy taraqqiyotga qo‘shilgan hissadir.

Bilim inson oldida eshiklarni ochadi: yangi kasb, yangi g‘oya, yangi texnologiya, yangi bozor va yangi kashfiyotlar sari yo‘l beradi. Ma’naviyat esa shu yo‘lda insonning ichki kompasiga aylanadi. U bilimni foydali maqsadga yo‘naltiradi, mehnatga mazmun beradi, muvaffaqiyatni mas’uliyat bilan uyg‘unlashtiradi. Bilim va ma’naviyat birlashgan joyda salohiyat bunyodkor kuchga aylanadi. Ana shunday kuchga ega avlod O‘zbekistonning bugungi taraqqiyoti va ertangi imkoniyatlarini yanada kengaytiradi.

Hamdam HOMIDOV,

Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent

Teglar:

MUSTAQILLIK VA MA’RIFAT: YANGI O‘ZBEKISTON KELAJAGI BILIMLI AVLOD QO‘LIDA

Moderator

Tegishli xabarlar

MAKROIQTISODIY BARQARORLIK VA INKLYUZIV O‘SISHNING ZAMONAVIY PARADIGMALARI

MAKROIQTISODIY BARQARORLIK VA INKLYUZIV O‘SISHNING ZAMO...

boshqaruvchi avgust 13, 2026 0 25

Yashil makon tabiat va jamiyat uyg‘unligi sari qadam

Yashil makon tabiat va jamiyat uyg‘unligi sari qadam

boshqaruvchi aprel 2, 2026 0 28

KIMYO SANOATINI JADAL RIVOJLANTIRISH VAZIFALARI MUHOKAMA QILINDI

KIMYO SANOATINI JADAL RIVOJLANTIRISH VAZIFALARI MUHOKA...

boshqaruvchi Iyun 4, 2026 0 22