Mustaqillik xalqning o‘z taraqqiyot yo‘lini belgilashi, milliy davlatchiligini rivojlantirishi, tili, madaniyati va tarixiy merosini asrab-avaylashi uchun siyosiy-huquqiy asos yaratadi. O‘zbekistonning 35 yillik mustaqil taraqqiyot yo‘lida ta’lim va ilm-fan jamiyat rivojiga bevosita ta’sir etadigan muhim sohalardan biriga aylandi.
Zamonaviy iqtisodiyotda mamlakatning salohiyati tabiiy resurslar va ishlab chiqarish imkoniyatlari bilan bir qatorda inson kapitaliga ham bog‘liq. Bilim, kasbiy malaka, ilmiy salohiyat, axborot bilan ishlash va yangi texnologiyalarni o‘zlashtirish qobiliyati iqtisodiy faoliyatning deyarli barcha yo‘nalishlarida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu jihatdan ta’limga yaratilayotgan imkoniyatlarni kelajak uchun shakllantirilayotgan intellektual resurs sifatida baholash mumkin.
Mustaqillik bayramidan keyin yangi o‘quv yilining boshlanishi bu mavzuga alohida mazmun beradi. Sentabr o‘quvchi va talabalar uchun yangi bilimlarni o‘zlashtirish, tanlangan kasb bo‘yicha tayyorgarlikni davom ettirish, ilmiy va ijodiy izlanishlarga kirishish davridir. Ta’lim orqali insonning shaxsiy maqsadlari bilan jamiyatning malakali kadrlarga bo‘lgan ehtiyoji o‘zaro bog‘lanadi.
Bu jarayonning ko‘lamini rasmiy ma’lumotlar ham ko‘rsatadi. Joriy yil 10-iyulda taqdim etilgan ma’lumotlarga ko‘ra, so‘nggi sakkiz yilda O‘zbekistonda oliy ta’lim bilan qamrov darajasi 9 foizdan 44 foizga, talabalar soni esa 270 ming nafardan 1,7 million nafarga yetgan. Mamlakat oliygohlaridagi 157 ta ta’lim dasturi xalqaro akkreditatsiyadan o‘tkazilgan.
Bu ko‘rsatkichlarning iqtisodiy mazmuni kelajakda mehnat bozoriga kirib keladigan mutaxassislar salohiyati bilan bog‘liq. Bugun universitetda tahsil olayotgan yosh ertaga iqtisodiyot, muhandislik, moliya, pedagogika, axborot texnologiyalari, ilm-fan yoki boshqa sohada faoliyat olib boradi. Oliy ta’limning kengayishi shu tariqa turli tarmoqlar uchun kasbiy bilimga ega kadrlar tayyorlash imkoniyatini oshiradi.
Ta’lim yo‘nalishlari ham iqtisodiyot va texnologiyalardagi o‘zgarishlarga moslashtirilmoqda. 2026/2027-o‘quv yilida davlat oliy ta’lim tashkilotlarida 11 ta yangi ta’lim yo‘nalishi ochildi. Ular qatoriga davlat auditi, islomiy moliya, islom iqtisodiyoti va moliyasi, xalqaro va qiyosiy huquqshunoslik, raqamli huquq, sun’iy intellekt va kiberxavfsizlik kabi yo‘nalishlar kiritilgan.
Yangi mutaxassisliklarning joriy etilishi iqtisodiyotda shakllanayotgan kasbiy ehtiyojlar bilan bog‘liq. Sun’iy intellekt va kiberxavfsizlik raqamli tizimlar bilan ishlaydigan mutaxassislarni, davlat auditi moliyaviy nazorat sohasidagi kadrlarni, raqamli huquq esa texnologiyalar bilan bog‘liq huquqiy munosabatlarni tushunadigan mutaxassislarni tayyorlashga yo‘naltirilgan. Natijada oliy ta’limda an’anaviy kasblar bilan bir qatorda yangi texnologik va iqtisodiy faoliyat turlariga mos bilimlarni egallash imkoniyati paydo bo‘lmoqda.
Bugungi ma’rifat tushunchasi ham kengayib bormoqda. Kitob mutolaasi va fundamental bilim bilan birga axborotni izlash, manbalarni solishtirish, ma’lumotni tahlil qilish, raqamli vositalardan foydalanish hamda olingan bilimni amaliy vazifaga tatbiq etish zamonaviy savodxonlikning tarkibiy qismlaridir.
2026-yil 22-may kuni O‘zbekistonda Milliy kitobxonlik harakatiga start berilishi mutolaa madaniyatini rivojlantirishga qaratilgan tashabbuslardan biri bo‘ldi. Unda raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt keng tarqalayotgan sharoitda kitobxonlik va mustaqil fikrlash ko‘nikmalariga e’tibor qaratildi.
Buning ta’lim uchun amaliy ahamiyati shundaki, zamonaviy talaba faqat ko‘p ma’lumot topishi bilan cheklanmaydi. U ma’lumotning mazmunini tushunishi, turli manbalarni solishtirishi va asoslangan xulosa chiqara olishi kerak. Mutolaa fikrni izchil shakllantirishga, ilmiy izlanish esa dalillar asosida ishlashga yordam beradi. Raqamli vositalar esa ushbu bilimlardan tez va samarali foydalanish imkonini kengaytiradi.
Sun’iy intellektning ta’lim jarayoniga kirib kelishi ham shu o‘zgarishlarning bir qismidir. Belgilangan chora-tadbirlarga muvofiq, 2026/2027-o‘quv yilidan umumiy o‘rta va oliy ta’lim tizimining o‘quv dasturlari hamda darsliklariga sun’iy intellekt texnologiyalarini o‘qitishga oid mavzular kiritilishi nazarda tutilgan. Oliy ta’lim muassasalarida sun’iy intellekt laboratoriyalarini tashkil etish bo‘yicha ham ishlar olib borilmoqda.
Bu yo‘nalish maktab bosqichida ham sinovdan o‘tkazilmoqda. Shu yil 17-iyunda Toshkent shahridagi 9-sonli maktabda tajriba-sinov tariqasida “Sun’iy intellekt – maktab” loyihasi ishga tushirildi. Loyiha 9–11-sinf o‘quvchilariga sun’iy intellekt texnologiyalarini amaliy mashg‘ulotlar orqali o‘rganish va loyihalar ustida ishlash imkonini berishga qaratilgan.
Yoshlarning raqamli bilimlarini rivojlantirish bo‘yicha boshqa tashabbuslar ham amalga oshirilmoqda. “Besh million sun’iy intellekt yetakchilari” loyihasi yoshlar va pedagoglarning zamonaviy texnologiyalar bo‘yicha bilimlarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan. “Muhammad al-Xorazmiy vorislari” loyihasida esa yoshlarga axborot texnologiyalari, startap boshqaruvi va xorijiy tillar bo‘yicha ta’lim berish ko‘zda tutilgan.
Ta’limning yana bir amaliy yo‘nalishi talabalar g‘oyalarini innovatsion loyihalarga aylantirish bilan bog‘liq. 2026-yil 11-fevraldagi PQ–59-son qarori asosida oliy ta’lim muassasalarida akselerator va inkubatsiya tizimlarini rivojlantirish hamda “Oliygohlar — startaplar generatori” dasturini amalga oshirish belgilangan. Dastur talabalarni IT-park, venchur jamg‘armalar, xalqaro akseleratorlar va universitetlar bilan hamkorlikdagi loyihalarga jalb etishni nazarda tutadi.
Shuningdek, “Eng innovatsion g‘oya” tanlovi g‘oliblariga 100 million so‘mgacha grant ajratilishi, uning respublika bosqichi uchun 10 milliard so‘mlik mukofot jamg‘armasi shakllantirilishi ko‘zda tutilgan. Bu mexanizm talabaning ilmiy yoki texnologik g‘oyasini loyiha darajasiga olib chiqish uchun moliyaviy va tashkiliy imkoniyat yaratadi.
Bunday yondashuvda universitetdagi bilim amaliy faoliyat bilan tutashadi. Talaba dasturiy mahsulot, moliyaviy texnologiya, raqamli xizmat yoki boshqa innovatsion yechim ustida ishlashi mumkin. Bu jarayonda mutaxassislik bilimidan tashqari loyiha tuzish, jamoada ishlash, iqtisodiy hisob-kitob qilish va natijani taqdim etish ko‘nikmalari ham shakllanadi.
Ta’lim mazmunidagi o‘zgarishlar o‘qituvchining vazifasiga ham yangi talablarni olib kiradi. Axborot manbalari ko‘paygan sharoitda ustozning faoliyati bilimni yetkazish bilan cheklanmay, talabaga ma’lumot bilan ishlash usullarini o‘rgatishni ham qamrab oladi. Savol qo‘yish, dalillarni tekshirish, turli ma’lumotlarni solishtirish va mustaqil xulosa chiqarish ilmiy tafakkurning asosiy ko‘nikmalaridir.
Shu nuqtayi nazardan, zamonaviy ma’rifatni mutolaa, ilmiy tafakkur, kasbiy bilim va raqamli savodxonlikning o‘zaro uyg‘unligi sifatida ko‘rish mumkin. Kitob insonning fikrlash doirasini kengaytiradi, ilmiy yondashuv ma’lumotni tekshirishga o‘rgatadi, kasbiy bilim muayyan sohada faoliyat yuritish uchun asos beradi, raqamli texnologiyalar esa ushbu bilimni yangi vositalar yordamida qo‘llash imkonini yaratadi.
Bu jarayonlarning istiqbolini inson kapitali nuqtayi nazaridan baholaganda, ta’lim bilan iqtisodiyot o‘rtasidagi aloqa yanada yaqinlashib borishi kutiladi. Sun’iy intellekt, raqamli huquq, kiberxavfsizlik, zamonaviy moliya va boshqa yangi yo‘nalishlarda tayyorlanayotgan mutaxassislar kelgusida iqtisodiyotning texnologik yangilanish jarayonlarida ishtirok etadi. Talabalar startaplarining rivojlanishi esa bilimning yangi mahsulot, xizmat yoki biznes loyihasiga aylanishi uchun qo‘shimcha imkoniyat yaratadi.
Bunda eng muhim iqtisodiy natija bilimning amaliy faoliyatga o‘tishidir. Ta’limda egallangan bilim korxona samaradorligini oshirish, yangi texnologiyani joriy etish, xizmat yaratish, ilmiy ishlanmani tijoratlashtirish yoki boshqaruv qarorini takomillashtirishda qo‘llanilganda inson kapitali iqtisodiy qiymat hosil qiladi. Shu sababli ta’lim, ilm-fan va innovatsiyaning o‘zaro yaqinlashuvi kelgusi taraqqiyotning muhim omillaridan biri bo‘lib qoladi.
Mustaqillikning 35 yilligi shu jarayonlarni uzoq muddatli nuqtayi nazardan baholash imkonini beradi. Mustaqil taraqqiyot mamlakatga o‘z ta’lim siyosatini shakllantirish imkonini bergan bo‘lsa, bugungi vazifalar ushbu tizimda bilim olayotgan avlodning kasbiy va intellektual salohiyati bilan bog‘liq. Auditoriyada olingan bilim, laboratoriyada bajarilgan tajriba, o‘qilgan kitob yoki ishlab chiqilgan startap loyihasi kelgusida muayyan iqtisodiy va ijtimoiy natijaga aylanishi mumkin.
Shu ma’noda “Yangi O‘zbekiston kelajagi bilimli avlod qo‘lida” degan fikrning mazmuni aniq: mamlakatning ertangi salohiyati bilimni o‘zlashtiradigan, uni yangilab boradigan va amaliy faoliyatda qo‘llay oladigan insonlar bilan belgilanadi. Mustaqillik imkoniyat yaratadi, ma’rifat esa insonning ana shu imkoniyatdan samarali foydalanish salohiyatini shakllantiradi.
Normatova Gulmira Xayrullayevna, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti “Moliyaviy hisob va hisobot” kafedrasi katta o‘qituvchisi, PhD
