Ekspeditsiya

NUKUSDAGI KOGENERATSIYA LOYIHASI: MINTAQAVIY ISSIQLIK TA’MINOTI ISLOHOTINING IQTISODIY MODELI VA ISTIQBOLLARI

boshqaruvchiboshqaruvchi
Iyul 28, 2026 - 21:10
 0  4
NUKUSDAGI KOGENERATSIYA LOYIHASI: MINTAQAVIY ISSIQLIK TA’MINOTI ISLOHOTINING IQTISODIY MODELI VA ISTIQBOLLARI

Joriy yil 28-iyul kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev Nukus shahridagi markaziy qozonxonani kogeneratsiya texnologiyalari asosida modernizatsiya qilish loyihasi yuzasidan taqdimot bilan tanishdi (Prezident matbuot xizmati ma’lumotlari asosida). Bir qarashda mahalliy kommunal loyiha sifatida ko‘rinadigan ushbu tashabbus aslida mamlakat issiqlik energetikasi tizimidagi tarkibiy muammolarni bartaraf etishga qaratilgan namunaviy yechim va keng ko‘lamli islohotlarning muhim bosqichi hisoblanadi.

Muammoning ildizi Orolbo‘yi mintaqasining kommunal-energetika tizimi uzoq yillar davomida shakllangan holatiga borib taqaladi. Nukusdagi markaziy qozonxona 1976-yildan buyon ishlab kelmoqda va bugungi kunda asosan ijtimoiy soha obyektlariga xizmat ko‘rsatmoqda. Shahar aholisining markazlashgan isitish tizimidan foydalanayotgan qismi atigi 47 ta ko‘p qavatli uydan iborat. Yana 270 ta uy lokal isitish vositalaridan foydalanadi, qolgan turar joylar esa qo‘lbola isitish uskunalariga tayanmoqda. Natijada energiya resurslari samarasiz sarflanmoqda, aholi hayoti va salomatligi bilan bog‘liq xavflar saqlanib qolmoqda. Amaldagi tizim shahar aholisining uchdan bir qismidan kamrog‘ini markazlashgan issiqlik bilan ta’minlay olgan, qolgan xonadonlar esa ushbu xizmatdan chetda qolmoqda.

Texnik ko‘rsatkichlar ham mavjud infratuzilmaning eskirganini yaqqol namoyon etadi. Qozonxonaning foydali ish koeffitsiyenti 80 foizni tashkil etadi. Bir gigakaloriya issiqlik ishlab chiqarish uchun 153 kub metr tabiiy gaz va 30 kilovatt-soat elektr energiyasi sarflanadi, ishlab chiqarish quvvati esa soatiga bor-yo‘g‘i 1,6 gigakaloriyaga teng. Zamonaviy energetika talablari nuqtai nazaridan bunday ko‘rsatkichlar resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish zaruratini ko‘rsatadi.

Muammoning yechimi sifatida davlat-xususiy sheriklik asosida kogeneratsiya majmuasini qurish rejalashtirilgan. Mazkur texnologiyaning asosiy ustunligi bitta yoqilg‘i sarfi hisobidan bir vaqtning o‘zida issiqlik va elektr energiyasi ishlab chiqarilishidir. Shu sababli yoqilg‘idan foydalanish samaradorligi an’anaviy issiqlik va elektr stansiyalariga nisbatan ancha yuqori bo‘ladi. Yangi majmua soatiga 34,4 gigakaloriya issiqlik va 21,5 megavatt elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvatiga ega bo‘ladi. Bu amaldagi qozonxona quvvatidan taxminan 21 baravar yuqori ko‘rsatkichdir.

Loyihaning moliyaviy parametrlariga ko‘ra, dastlabki bosqichda 20 million dollardan ziyod to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiya jalb etiladi. Ushbu mablag‘ 23 ming nafar aholi (6 ming xonadon, 136 ta ko‘p qavatli uy) va 40 ta ijtimoiy obyektni qamrab oladigan infratuzilmani yaratishga yo‘naltiriladi. Loyiha doirasida 28 kilometr issiqlik tarmog‘i hamda 189 ta individual issiqlik punkti barpo etiladi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, birinchi bosqichda har bir aholiga to‘g‘ri keladigan investitsiya hajmi taxminan 870 dollarni tashkil etadi. Mazkur ko‘rsatkich mintaqaviy infratuzilma loyihalari uchun o‘rtacha darajaga mos keladi va loyiha moliyaviy jihatdan puxta asoslanganini tasdiqlaydi.

Loyihaning amalga oshirilishi bir qator muhim iqtisodiy va ijtimoiy natijalarni ta’minlashi kutilmoqda. Foydali ish koeffitsiyentining 80 foizdan 91 foizga oshishi hamda yiliga 12,2 million kub metr tabiiy gaz tejalishi investitsiyaning o‘zini oqlash muddatini o‘rtacha besh-yetti yil oralig‘ida shakllantirishi mumkin. Energetika samaradorligi loyihalari uchun bunday muddat iqtisodiy jihatdan maqbul hisoblanadi.

Yiliga qo‘shimcha 172 ming megavatt-soatgacha elektr energiyasi ishlab chiqarilishi Nukus shahrining mahalliy elektr tarmog‘iga tushadigan yukni sezilarli darajada kamaytiradi. Bu qishki mavsumda elektr ta’minoti barqarorligini oshirishga xizmat qilishi kutilmoqda.

Qo‘lbola isitish vositalaridan markazlashgan tizimga o‘tish uglerod oksidi bilan zaharlanish va yong‘in xavfi bilan bog‘liq baxtsiz hodisalar sonini kamaytirishga yordam beradi. Shu jihatdan loyiha energetika samaradorligini oshirish bilan birga aholi salomatligi va xavfsizligini ta’minlashda ham muhim ahamiyat kasb etadi.

Loyiha 2028-yil fevral oyida to‘liq ishga tushirilgach, keyingi bosqichlarda Nukusdagi qolgan ko‘p qavatli uylar va ijtimoiy obyektlarni ham markazlashgan tizimga ulash rejalashtirilgan. Natijada shahar aholisining asosiy qismi markazlashgan issiqlik ta’minoti bilan qamrab olinadi, qo‘lbola isitish vositalaridan foydalanish esa deyarli barham topadi.

Yangi majmuada 19 ta ish o‘rni yaratiladi. Mazkur ko‘rsatkich loyiha yuqori darajada avtomatlashtirilgan zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etilayotgani bilan izohlanadi. Muhimi, mavjud mutaxassislarning malakasi yangi uskunalar bilan ishlash darajasiga ko‘tariladi. Bu uzoq muddatda hududda zamonaviy energetika yo‘nalishi bo‘yicha malakali kadrlar zaxirasini shakllantirishga xizmat qiladi.

Mazkur loyiha alohida tashabbus emas, balki mamlakat miqyosida amalga oshirilayotgan issiqlik energetikasi islohotlarining muhim tarkibiy qismidir. Kogeneratsiya va trigeneratsiya texnologiyalari asosida markaziy qozonxonalarni modernizatsiya qilish tamoyili Buxoro, Samarqand, Urganch va Zarafshon shaharlarida ham qo‘llanishi rejalashtirilmoqda. Nukusdagi tajribaning muvaffaqiyati boshqa hududlar uchun amaliy model bo‘lib xizmat qiladi hamda investorlarning bunday loyihalarga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi. Shu nuqtai nazardan, mazkur loyiha bitta shaharning kommunal infratuzilmasini yangilash bilan cheklanmay, O‘zbekiston issiqlik energetikasi tizimini bosqichma-bosqich modernizatsiya qilish strategiyasining muhim sinov maydoni sifatida ham ahamiyat kasb etadi.

Muxtasar aytganda, Nukusdagi kogeneratsiya loyihasi davlat-xususiy sheriklik mexanizmi asosida eskirgan kommunal infratuzilmani zamonaviy texnologiyalar bilan yangilashning amaliy modelini namoyon etmoqda. Loyihaning muvaffaqiyati belgilangan muddat — 2028-yil fevral — hamda sifat ko‘rsatkichlarining to‘liq ta’minlanishiga bog‘liq. Rejalashtirilgan vazifalar muvaffaqiyatli amalga oshirilsa, Nukus aholisining issiqlik ta’minoti sezilarli darajada yaxshilanadi. Shu bilan birga, ushbu tajriba respublikaning boshqa hududlarida amalga oshiriladigan shunga o‘xshash modernizatsiya loyihalari uchun iqtisodiy va texnik jihatdan ishonchli amaliy model vazifasini bajaradi.

Tojiyev Rahmatilla Rahmonovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
"Bank ishi" kafedrasi professori, i.f.n.




Teglar:

Oldingi maqola

O‘ZBEKISTON — SAUDIYA ARABISTONI: SOG‘LIQNI SAQLASH SOHASIDAGI HAMKORLIKNING IQT...

boshqaruvchi
boshqaruvchi

Tegishli xabarlar

Ekologik va madaniy hamkorlikni mustahkamlash barqaror rivojlanish garovi

Ekologik va madaniy hamkorlikni mustahkamlash barqaror ...

Moderator aprel 5, 2025  0  161

Orol tabiiy va madaniy merosini asrash – global masala

Orol tabiiy va madaniy merosini asrash – global masala

Moderator aprel 5, 2025  0  139

Orol madaniyati sammiti jahon hamjamiyatining diqqat markazida

Orol madaniyati sammiti jahon hamjamiyatining diqqat ma...

Moderator aprel 5, 2025  0  53