Munosabat

KASBGA SADOQAT YOKI MAJBURIYAT – PEDAGOG RUHIYATIGA NAZAR

boshqaruvchiboshqaruvchi
Iyul 1, 2026 - 21:37
 0  9
KASBGA SADOQAT YOKI MAJBURIYAT – PEDAGOG RUHIYATIGA NAZAR

Ta’lim sifati haqida gap ketganda, odatda yangi o‘quv dasturlari, zamonaviy texnologiyalar yoki baholash tizimi tilga olinadi. Aslida esa bu jarayonning markazida bitta inson turadi — pedagog. Chunki sinf xonasidagi muhit, o‘quvchining bilimga qiziqishi va ertangi kunga bo‘lgan ishonchi ko‘p jihatdan aynan o‘qituvchining kasbiga bo‘lgan munosabatiga bog‘liq.

Bugungi pedagog kechagidan mutlaqo boshqacha sharoitda faoliyat yuritmoqda. Endi u faqat dars beruvchi emas. U tarbiyachi, maslahatchi, psixolog, tashkilotchi va raqamli texnologiyalarni egallashi zarur bo‘lgan mutaxassis hamdir. Shu sababli o‘qituvchining kasbiy motivatsiyasi masalasi ta’lim tizimining eng muhim mavzularidan biriga aylanmoqda.

Psixologiya fanida insonning kasbga munosabatini izohlovchi ko‘plab nazariyalar mavjud. Amerikalik olim Abraham Maslou ta’kidlaganidek, inson o‘z salohiyatini to‘liq namoyon eta oladigan faoliyat bilangina chinakam qoniqishga erishadi. Pedagog uchun bu, avvalo, o‘quvchilarning muvaffaqiyatidan quvonish, ularning yutuqlarida o‘z mehnatining samarasini ko‘ra olish demakdir. Kasbini sevgan o‘qituvchi yangi bilimlarni o‘rganishdan, zamonaviy metodlarni qo‘llashdan va o‘z ustida ishlashdan hech qachon to‘xtamaydi.

Frederik Gertsberg ishlab chiqqan ikki omilli nazariya ham ushbu masalaga boshqacha yondashadi. Unga ko‘ra, xodimning mehnatdan mamnunligi faqat ish haqi bilan belgilanmaydi. Kasbiy e’tirof, rivojlanish imkoniyatlari, adolatli munosabat va mehnat natijasining qadrlanishi insonning ishga bo‘lgan qiziqishini mustahkamlaydi. Aksincha, bunday muhit bo‘lmasa, eng fidoyi mutaxassis ham vaqt o‘tishi bilan ishni ilhom bilan emas, zarurat tufayli bajarishga o‘tadi.

So‘nggi yillarda pedagoglar orasida kasbiy charchash holatlari tobora ko‘proq uchrayotgani mutaxassislar tomonidan qayd etilmoqda. Psixolog Kristina Maslach bu holatni uzoq davom etadigan stress oqibati sifatida izohlaydi. Emotsional toliqish, kasbga nisbatan befarqlik va mehnat unumdorligining pasayishi aynan burnout sindromining asosiy belgilaridir. Ortiqcha hujjatbozlik, yuqori ish yuklamasi, vaqt tanqisligi va doimiy ruhiy bosim ayrim pedagoglarda ana shunday holatni yuzaga keltirishi mumkin.

Pedagogning ruhiy holatini belgilovchi omillarni uch yo‘nalishda ko‘rish mumkin. Birinchisi — shaxsiy omillar. Kasbning ongli tanlanishi, o‘ziga bo‘lgan ishonch va emotsional barqarorlik o‘qituvchining kasbiy faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ikkinchisi — tashkiliy omillar. Mehnat sharoiti, ish yuklamasining me’yoriy taqsimlanishi va rahbariyat bilan sog‘lom hamkorlik muhim ahamiyatga ega. Uchinchi yo‘nalish esa ijtimoiy omillar bilan bog‘liq. Jamiyatning pedagog mehnatini qadrlashi, moddiy rag‘batlantirish va kasb nufuzining yuqoriligi o‘qituvchining ruhiy barqarorligini mustahkamlaydi.

Motivatsiyasi yuqori bo‘lgan pedagog darsni ijodiy tashkil qiladi. Bunday muhitda o‘quvchi o‘z fikrini erkin bildiradi, izlanadi, savol beradi va bilim olishga qiziqadi. Natijada ta’lim sifati ham oshadi. Ichki qiziqishini yo‘qotgan pedagog esa, tajribasi qancha katta bo‘lmasin, darsni rasmiy tarzda o‘tkazishga moyil bo‘ladi. Bu holat asta-sekin o‘quvchilarning faolligi va bilim olishga bo‘lgan ishtiyoqiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Bugungi kunda mamlakatimizda pedagoglarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Malaka oshirish tizimining takomillashuvi, zamonaviy ta’lim texnologiyalarining joriy etilishi, kasbiy rivojlanish imkoniyatlarining kengayishi va rag‘batlantirish mexanizmlarining takomillashuvi o‘qituvchilarning kasbiy faolligini oshirishga xizmat qilmoqda. Xalqaro tadqiqotlar ham kasbiy rivojlanish uchun qulay sharoit yaratilgan ta’lim muassasalarida pedagoglarning ishidan qoniqish darajasi ancha yuqori bo‘lishini tasdiqlaydi.

Pedagog — kelajak me’mori. Uning ruhiy holati, kasbiga sadoqati va mehnatdan mamnunligi faqat shaxsiy masala emas. Bu jamiyatning intellektual salohiyati, inson kapitali va mamlakat taraqqiyotiga daxldor omildir. Shuning uchun o‘qituvchini qo‘llab-quvvatlash, ortiqcha byurokratik yuklamalarni kamaytirish, sog‘lom mehnat muhitini yaratish hamda uning jamiyatdagi nufuzini mustahkamlash ta’lim sifatiga kiritilgan eng samarali investitsiya hisoblanadi. Zero, bugun pedagogga yaratilgan sharoit ertaga mamlakatning bilimli, tashabbuskor va raqobatbardosh avlodini voyaga yetkazadi.

Zulfiya Adilova,
TDIU “Marketing” kafedrasi professori

Teglar:

Oldingi maqola

Yoshlar siyosatida bilim, kasb va texnologiya taraqqiyot tayanchi

Keyingi maqola

SUN’IY INTELLEKT VA STARTAPLAR — RAQAMLI IQTISODIYOTNING YANGI DRAYVERI

boshqaruvchi
boshqaruvchi

Tegishli xabarlar

JAMIYATNING TARAQQIY ETISHIDA EKOLOGIK MADANIYATNING AHAMIYATI

JAMIYATNING TARAQQIY ETISHIDA EKOLOGIK MADANIYATNING AH...

boshqaruvchi Fevral 22, 2025  0  13

Marketing va sun’iy intellekt integratsiyasi — zamonaviy taraqqiyot omili

Marketing va sun’iy intellekt integratsiyasi — zamonavi...

Moderator Iyun 23, 2026  0  14

YALPI INVESTITSIYALAR OQIMINI BOSHQARISHDA DAVLAT VA XUSUSIY SEKTOR O‘RTASIDAGI STRATEGIK HAMKORLIK

YALPI INVESTITSIYALAR OQIMINI BOSHQARISHDA DAVLAT VA XU...

boshqaruvchi Iyun 30, 2025  0  29