IQTISODIYOTDA DAVLAT ISHTIROKINI QISQARTIRISH: YANGI BOSQICH VA ISTIQBOLLAR

Moderator

aprel 30, 2026 - 11:20

0 12

IQTISODIYOTDA DAVLAT ISHTIROKINI QISQARTIRISH: YANGI BOSQICH VA ISTIQBOLLAR

Iqtisodiyotda davlat va bozor o‘rtasidagi muvozanatni to‘g‘ri belgilash har qanday mamlakat taraqqiyotida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bugun O‘zbekiston aynan shu nuqtada — ya’ni davlatning iqtisodiy jarayonlardagi rolini qayta ko‘rib chiqish va xususiy sektorni asosiy drayverga aylantirish bosqichida turibdi. Mamlakatda iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, bozor mexanizmlarini chuqur joriy etish va investitsiya muhitini yaxshilash maqsadida davlat ishtirokini qisqartirish siyosati izchil amalga oshirilmoqda. Bu jarayon oddiy ma’muriy islohot emas, balki iqtisodiy fikrlashdagi tub burilish, ya’ni “davlat boshqaruvchi” modelidan “davlat imkoniyat yaratuvchi” modelga o‘tishni anglatadi.

Shavkat Mirziyoyev rahbarligida ushbu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar izchillik va aniq maqsadlilik bilan ajralib turadi. Xususan, joriy yil 6 aprel kuni o‘tkazilgan yig‘ilishda davlat aktivlarini boshqarish samaradorligini oshirish, xususiylashtirish jarayonlarini takomillashtirish va investitsiya muhitini yanada yaxshilashga qaratilgan takliflar muhokama qilindi. Bu esa davlat ishtirokini qisqartirish masalasi faqat moliyaviy samaradorlik bilan cheklanib qolmasdan, balki kengroq institutsional o‘zgarishlarni qamrab olayotganini ko‘rsatadi.

Amaliy natijalarga murojaat qiladigan bo‘lsak, bugungi kunda iqtisodiyotda davlat ulushi 42 foizni tashkil etayotgani va 1 685 ta davlat ishtirokidagi korxona mavjudligi bu sohada hali katta zaxiralar borligini anglatadi. Shu bilan birga, o‘tgan yil davomida qariyb 30 trillion so‘mlik davlat aktivlari xususiylashtirilib, davlat byudjetiga 10 trillion so‘mdan ortiq tushum ta’minlangani islohotlarning amaliy samarasini ko‘rsatadi. Yer uchastkalarini sotish hajmining 6 trillion so‘mga yetgani esa yer munosabatlarida ham bozor mexanizmlari faollashayotganidan dalolat beradi. Davlat korxonalari tomonidan byudjetga 49 trillion so‘m dividend to‘langani esa mavjud aktivlardan foydalanishda ma’lum darajada samaradorlik saqlanayotganini ko‘rsatadi, biroq bu holat ularning barchasi ham samarali ishlayotganini anglatmaydi.

Chunki raqamlarning ikkinchi tomoni ham mavjud: 2024 yilda moliyaviy ahvoli og‘irlashgan 451 ta korxona 14 trillion so‘m zarar ko‘rgan bo‘lsa, keyingi davrda 362 ta korxona 4 trillion so‘m zarar qayd etgan. Bu esa davlat korxonalarini boshqarish tizimida hali jiddiy muammolar saqlanib qolayotganini, ayniqsa, zamonaviy tahlil vositalari, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt imkoniyatlaridan yetarli darajada foydalanilmayotganini ko‘rsatadi. Demak, davlat ishtirokini qisqartirish faqat xususiylashtirish bilan cheklanmasdan, boshqaruv sifatini tubdan o‘zgartirishni ham talab qiladi.

Keng ko‘lamli islohotlarni yanada samarali tashkil etish maqsadida tarmoq yondashuvini joriy etish rejalashtirilmoqda, ya’ni har bir iqtisodiy soha alohida tahlil qilinib, uning ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri chuqur baholanadi. Shu bilan birga, yangi mulkdorlar oldiga ish o‘rinlarini saqlash, texnologiyalarni modernizatsiya qilish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish kabi talablarning qo‘yilishi xususiylashtirishning ijtimoiy mas’uliyat bilan uyg‘unlashgan holda amalga oshirilayotganini anglatadi.

Davlat mulkidan samarali foydalanish masalasi ham katta ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 4,9 million kvadrat metr bo‘sh maydonni iqtisodiy aylanmaga kiritish imkoniyati mavjud. Shuningdek, 2022–2025 yillarda ajratilgan 11,4 ming gektar yerning 3,1 ming gektarida iqtisodiy faoliyat to‘liq yo‘lga qo‘yilmagani resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish bo‘yicha hali katta imkoniyatlar mavjudligini ko‘rsatadi. Agar ushbu zaxiralar to‘g‘ri boshqarilsa, ular iqtisodiy o‘sishning yangi nuqtalariga aylanishi mumkin.

Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida raqamli texnologiyalarni joriy etish masalasi alohida o‘rin tutadi. “E-auksion” va “Yerelektron” kabi platformalar orqali davlat aktivlarini boshqarish tizimida shaffoflik va ochiqlik ta’minlanmoqda. Shu bilan birga, sun’iy intellekt elementlarini joriy etish orqali moliyaviy tahlil, risklarni baholash va qaror qabul qilish jarayonlarini optimallashtirish rejalashtirilgani davlat boshqaruvini sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqishi mumkin.

Yirik sanoat korxonalarini xususiylashtirishga tayyorlash jarayonlari ham ushbu islohotlarning muhim qismi hisoblanadi. Xususan, UzAuto Motors va Navoiyazot kabi strategik ahamiyatga ega korxonalarni transformatsiya qilish orqali sanoatda raqobat muhitini kuchaytirish va investitsiyalarni jalb qilish ko‘zda tutilmoqda. Bu jarayonlar faqat mulkni o‘zgartirish emas, balki ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va xalqaro standartlarga moslashishni ham o‘z ichiga oladi.

Umuman olganda, iqtisodiyotda davlat ishtirokini qisqartirish va xususiylashtirish jarayonlarini jadallashtirish mamlakat iqtisodiy rivojlanishining muhim omiliga aylanmoqda. Bu islohotlar natijasida raqobat muhiti kuchayadi, investitsiyalar hajmi oshadi, davlat resurslaridan samarali foydalanish ta’minlanadi va xususiy sektorning iqtisodiyotdagi ulushi ortib boradi. Shu nuqtai nazardan, mazkur jarayonlarni ilmiy asoslangan yondashuvlar, raqamli texnologiyalar va samarali institutsional mexanizmlar bilan ta’minlash O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror va raqobatbardosh rivojlanishini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.

J.NURILLAEV,

Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti,

“Iqtisodiyot nazariyasi” kafedrasi professori

Teglar:

XOTIN-QIZLARNI QO‘LLAB-QUVVATLASH VA GENDER TENGLIKNI TA’MINLASH — BARQAROR TARA...

ESKROU TIZIMI — KO‘CHMAS MULK BOZORIDA ISHONCH VA XAVFSIZLIKNI TA’MINLAYDIGAN ZA...

Moderator

Tegishli xabarlar

OʻZBEKISTON CHAKANA SAVDOSIDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH MASALALARI

OʻZBEKISTON CHAKANA SAVDOSIDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALA...

boshqaruvchi Iyun 4, 2025 0 15

“MIRAKI” XALQARO TURISTIK MARKAZI: QASHQADARYO VILOYATINING REKREATSION SALOHIYATINI RIVOJLANTIRISHDA INNOVATSION YONDASHUV

“MIRAKI” XALQARO TURISTIK MARKAZI: QASHQADARYO VILOYATI...

boshqaruvchi Iyun 28, 2025 0 24

SO‘Z BILAN VATANGA XIZMAT QILAYOTGAN ZAMONAVIY FIDOYILAR

SO‘Z BILAN VATANGA XIZMAT QILAYOTGAN ZAMONAVIY FIDOYILAR

boshqaruvchi Iyun 30, 2025 0 21