QO‘SHIMCHA QIYMAT ASOSIDA INDUSTRIAL TARAQQIYOT: YANGI TOG‘-KON LOYIHALARI DRAYVER SIFATIDA

Bugungi global iqtisodiy muhitda raqobat faqat resurslarga egalik qilish orqali emas, balki ushbu resurslardan qanday samarali foydalanish, ularni qanday qoʻshimcha qiymatli mahsulotga aylantirish orqali hal etilmoqda. Axborot texnologiyalari, sunʼiy intellekt, energetika, “yashil iqtisodiyot” va yuqori texnologiyali sanoat tarmoqlari jadal rivojlanayotgan bir sharoitda mis, uran, litiy va boshqa strategik metallarga boʻlgan talab keskin oshib bormoqda. Ayniqsa, mis bozoridagi ehtimoliy tanqislik va narxlarning oʻsishi kabi omillar Oʻzbekiston kabi resurs salohiyatiga ega mamlakatlar uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochmoqda. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, mazkur yigʻilishda belgilangan vazifalar iqtisodiy siyosatning reaktiv emas, balki proaktiv modelga oʻtayotganini koʻrsatadi.

Joriy yil 16-mart kuni davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev Olmaliq kon-metallurgiya kombinatiga tashrif doirasida togʻ-kon sanoatida amalga oshirilayotgan yirik investitsiya loyihalarini jadallashtirish yuzasidan yigʻilish oʻtkazdi. Ushbu yigʻilish mazmun-mohiyati jihatidan oddiy tarmoq masalalarini muhokama qilish emas, balki Oʻzbekiston iqtisodiyotini yangi industrial bosqichga olib chiqishga qaratilgan strategik yoʻnalishlarni belgilab bergan muhim iqtisodiy platforma sifatida namoyon boʻldi.

Yigʻilishda keltirilgan raqamlar bugungi islohotlarning koʻlami va ambitsiyasini yaqqol namoyon etadi. Joriy yilda sohada 90 ta loyiha doirasida 2 milliard 200 million dollar investitsiya jalb qilinishi, 172,5 ming tonna mis, 120 tonna oltin, 210,5 tonna kumush va 8 ming tonna uran ishlab chiqarilishi rejalashtirilgan. Ushbu koʻrsatkichlar nafaqat ishlab chiqarish hajmining oʻsishini, balki butun iqtisodiyotda multiplikativ samaralarni shakllantirish imkoniyatini anglatadi. Masalan, mis ishlab chiqarish hajmining oshishi elektrotexnika, qurilish materiallari, mashinasozlik va qayta tiklanuvchi energiya manbalari sohalarida yangi ishlab chiqarish zanjirlarini yuzaga keltiradi. Bu esa oʻz navbatida ichki bozorda talabni oshirib, kichik va oʻrta biznes uchun yangi imkoniyatlarni yaratadi.

Taʼkidlash joizki, davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishi endilikda xomashyoni eksport qilish emas, balki uni chuqur qayta ishlash orqali yuqori qoʻshimcha qiymat yaratishga qaratilayotganidir. Olmaliq kombinatidagi yangi mis eritish zavodi, 3 va 4-mis boyitish fabrikalari kabi loyihalar aynan shu maqsadga xizmat qiladi. Bu orqali “qazib olish — qayta ishlash — tayyor mahsulot” zanjiri toʻliq shakllanib, milliy iqtisodiyotda qoʻshimcha qiymat ulushi sezilarli darajada oshadi. Boshqacha aytganda, Oʻzbekiston xomashyo eksport qiluvchi mamlakatdan yuqori texnologiyali metall mahsulotlar ishlab chiqaruvchi davlatga aylanish yoʻlida izchil qadam tashlamoqda.

Yigʻilishda alohida eʼtibor qaratilgan yana bir muhim masala — tannarxni pasaytirish va resurslardan samarali foydalanishdir. Zamonaviy iqtisodiyotda raqobatbardoshlik faqat ishlab chiqarish hajmi bilan emas, balki har bir mahsulot birligiga sarflanadigan xarajatlar bilan ham oʻlchanadi. Shu bois energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish, raqamlashtirish va sunʼiy intellekt asosida ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish bugungi kunning eng dolzarb vazifasiga aylanmoqda. Bu esa bir tomondan xarajatlarni qisqartirsa, ikkinchi tomondan ekologik barqarorlikni taʼminlashdir.

Mazkur investitsiya loyihalarining ijtimoiy ahamiyati ham beqiyosdir. Xususan, 22 milliard dollarlik loyihalar doirasida 38 mingta yangi ish oʻrni yaratilishi rejalashtirilgani, jumladan, minglab muhandis va oʻrta boʻgʻin mutaxassislarga ehtiyoj paydo boʻlishi taʼlim tizimi oldiga mutlaqo yangi talablarni qoʻyadi. Shu sababli, dual taʼlimni keng joriy etish, taʼlim dasturlarini sanoat ehtiyojlari bilan uygʻunlashtirish va ilmiy tadqiqotlarni ishlab chiqarish bilan integratsiya qilish kabi vazifalarning belgilanishi — inson kapitalini rivojlantirishga qaratilgan uzoq muddatli strategik yondashuvdir.

Shu bilan birga, davlat xaridlari va kooperatsiya tizimida mahalliy komponent ulushini 2 milliard dollardan oshirish vazifasi qoʻyilgani milliy sanoatni qoʻllab-quvvatlashning muhim mexanizmi hisoblanadi. Bu orqali import oʻrnini bosish, ichki ishlab chiqaruvchilarni ragʻbatlantirish va sanoat kooperatsiyasini chuqurlashtirish imkoniyati yaratiladi. Natijada iqtisodiyotda inklyuziv oʻsish taʼminlanib, turli tarmoqlar oʻrtasida oʻzaro bogʻliqlik kuchayadi.

Xulosa qilib aytganda, mazkur yigʻilishda belgilangan vazifalar va yoʻnalishlar Oʻzbekiston iqtisodiyotida yangi industrial model shakllanayotganini koʻrsatadi. Bu model resurslarga tayanishdan koʻra, qoʻshimcha qiymat yaratish, texnologiyalardan samarali foydalanish va global bozorlarda raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishga asoslanadi. Agar ushbu loyihalar tizimli va samarali amalga oshirilsa, yaqin yillarda mamlakatimiz nafaqat Markaziy Osiyo, balki keng mintaqada ham sanoat va metallurgiya sohasida yetakchi oʻrinlarni egallashi uchun mustahkam iqtisodiy poydevor yaratiladi.

Ulashov Aliboy Rashid oʻgʻli
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
“Iqtisodiyot nazariyasi” kafedrasi katta oʻqituvchisi