MINTAQAVIY HAMKORLIK — BARQAROR TARAQQIYOT OMILI

boshqaruvchi

Sentabr 2, 2026 - 20:59

0 4

MINTAQAVIY HAMKORLIK — BARQAROR TARAQQIYOT OMILI

Joriy yil 1-sentabr kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev “BMT adolatli dunyo tartibotining asosiy bo‘g‘ini sifatida: “ShHT plyus” davlatlarining ko‘p qutbli dunyoni shakllantirishga qo‘shayotgan hissasi” mavzusidagi “ShHT plyus” formatidagi uchrashuvda ishtirok etdi.

Tadbirda tashkilotga a’zo davlatlar delegatsiyalari va uning doimiy faoliyat yurituvchi organlari rahbarlari, kuzatuvchi va hamkor mamlakatlar yetakchilari, faxriy mehmonlar, BMT Bosh kotibi Antoniu Guterrish hamda boshqa xalqaro tuzilmalarning yuqori lavozimli vakillari qatnashdi.

Uchrashuv mavzusining o‘zi dunyoda kechayotgan jarayonlarning mazmunini ifodalaydi. Jahon iqtisodiyotida yangi markazlar, bozorlar, transport yo‘nalishlari va texnologik makonlar shakllanmoqda. Shu bilan birga, davlatlarning bir-biriga iqtisodiy bog‘liqligi ham kuchaymoqda. Savdo, investitsiya, energetika, oziq-ovqat xavfsizligi, suv resurslari yoki iqlim bilan bog‘liq masalalarni faqat milliy chegaralar doirasida hal etish tobora qiyinlashmoqda.

Prezident Shavkat Mirziyoyev nutqida masalaning aynan shu jihatiga e’tibor qaratdi: “Davlatlar va mintaqaviy birlashmalar global institutlarga ularning universal vazifasini yanada samarali amalga oshirishda qanday ko‘mak berishi mumkinligini belgilab olish muhimdir”.

Bunda BMTning markaziy va muvofiqlashtiruvchi roli saqlanib qoladi. Mintaqaviy tuzilmalar esa umumiy tamoyil va qarorlarni muayyan hududning sharoiti, ehtiyoji va imkoniyatidan kelib chiqib hayotga tatbiq etishga ko‘maklashadi.

Buning iqtisodiy mantig‘i aniq. Iqlim o‘zgarishi global muammo, ammo suv tanqisligining oqibatlari har bir mintaqada turlicha namoyon bo‘ladi. Energetika xavfsizligi barcha davlatlarga daxldor, lekin energiya manbalari va iste’mol tarkibi bir xil emas. Bandlik, oziq-ovqat xavfsizligi, transport yoki raqamlashtirish masalalarida ham barcha mamlakatlarga bir xil modelni qo‘llab bo‘lmaydi. Mintaqaviy tuzilmalarning imkoniyati global maqsadlarni mahalliy sharoit va ehtiyojlar bilan bog‘lay olishida ko‘rinadi.

“ShHT plyus” formati esa bu doirani yanada kengaytiradi. U davlatlar, mintaqalar va xalqaro tashkilotlarni umumiy kun tartibi atrofida birlashtirish, turli tashabbuslarni o‘zaro uyg‘unlashtirish hamda global boshqaruv arxitekturasi bo‘yicha muloqot olib borish imkonini beradi.

O‘zbekiston Yevroosiyo makonida ochiq va o‘zaro manfaatli hamkorlikni rivojlantirish tarafdori ekanini Prezident quyidagi fikr bilan ifodaladi: “Biz uchun o‘zaro bog‘liqlik – strategik mustaqillik va barqarorlik masalasidir. Biz shunday ko‘p qutblilik tarafdorimizki, u yangi ajratuvchi chiziqlarni yaratmaydi, balki imkoniyatlar makonini kengaytiradi, mintaqaviy loyihalar va tashabbuslar o‘zaro raqobatlashmaydi, balki bir-birini samarali to‘ldiradi”.

Bu fikrning iqtisodiy mazmuni keng. O‘zaro bog‘liqlik faqat savdo hajmining oshishi degani emas. Bir mamlakatda qurilgan temir yo‘l qo‘shni davlat eksportchisi uchun yangi bozor ochishi mumkin. Yangi energetika quvvati bir necha mamlakatdagi ishlab chiqarish zanjirlariga xizmat qiladi. Bojxona tartiblarining soddalashishi transchegaraviy yuk tashish vaqtini va xarajatini qisqartiradi. Raqamli tizimlarning o‘zaro ishlashi esa tadbirkorning boshqa bozorga chiqish imkoniyatini kengaytiradi.

Shu sababli O‘zbekiston tomonidan “ShHT plyus” formatini barqaror o‘sish, yuqori texnologiyalarni joriy etish, iqlimga moslashish, inson kapitalini rivojlantirish, hammabop ta’lim va yoshlarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha mintaqalararo muloqot maydoni sifatida rivojlantirish taklif qilindi.

Yana bir taklif — mintaqaviy tashkilotlarning Hamkorlik tarmog‘ini yaratish. U tajriba almashish, yondashuvlarni muvofiqlashtirish va yechimlarni BMT doirasida birgalikda ilgari surish imkonini beradi. Asosiy maqsad makromintaqada qo‘shma loyihalarni amalga oshirish uchun mintaqaviy tashkilotlarning kotibiyatlari va ixtisoslashgan organlari o‘rtasida doimiy ishchi aloqalarni yo‘lga qo‘yishdan iborat.

BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda mintaqaviy tashkilotlar salohiyatidan faolroq foydalanish ham taklif etildi. Tajriba almashish mexanizmi sifatida tabiatdan foydalanish, “yashil” energetika, raqamli xizmatlar va sog‘liqni saqlash sohalarida mintaqalararo loyihalar hamda texnologiyalarning Ochiq bankini shakllantirish g‘oyasi ilgari surildi.

Buning amaliy tomoni oddiy: bir mamlakatda suvni tejash, qayta tiklanuvchi energetika, raqamli xizmat yoki sog‘liqni saqlash sohasida samara bergan texnologiya boshqa davlat uchun tayyor tajribaga aylanadi. Uni mahalliy sharoitga moslashtirib qo‘llash bilim va texnologiyalarning tezroq tarqalishiga xizmat qiladi.

Hamkorlik natijasini biznes sezishi kerak

Uchrashuvda iqtisodiy hamkorlikning amaliy mezoni ham aniq belgilandi:

“Biznes barcha joyda bozorlarga kirish tartib-taomillarining soddalashtirilishi, transchegaraviy yo‘laklarning ishga tushirilishi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar oqimi ko‘rinishida amaliy natijalarni his qilishi lozim”.

Tadbirkor uchun davlatlararo hamkorlikning natijasi kundalik faoliyatida ko‘rinadi: yangi bozorga chiqish imkoniyati paydo bo‘ldimi, chegaradan o‘tish tezlashdimi, transport xarajati kamaydimI, investitsiya jalb qilish va yangi sherik topish imkoniyati kengaydimi?

Ana shunday aniq natijalarga yo‘naltirilgan holda “ShHT Invest” forumiga doimiy faoliyat yurituvchi platforma tusini berish taklif qilindi. Bunday maydon investor, tadbirkor, moliya instituti, loyiha tashabbuskori va davlat idoralari o‘rtasidagi aloqalarni muntazam davom ettirish imkonini beradi.

Xomashyoni sotish emas, qiymat yaratish

Sanoat kooperatsiyasi mintaqaviy hamkorlikning katta iqtisodiy imkoniyatlaridan biridir. Zamonaviy ishlab chiqarishda mahsulotning barcha bosqichlarini bitta mamlakat ichida tashkil etish shart emas. Xomashyo bir davlatda yetishtirilishi, qayta ishlash boshqa davlatda, butlovchi qismlar ishlab chiqarish esa uchinchi mamlakatda amalga oshirilishi mumkin.

Masala xomashyoni qayerga sotishda emas, undan qancha qiymat yarata olishda.

Mintaqa davlatlarining ishlab chiqarish imkoniyatlarini bir-biriga bog‘lash xomashyo eksportidan tayyor va yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulot ishlab chiqarishga o‘tish imkoniyatlarini kengaytiradi. Qo‘shma korxonalar, yangi texnologiyalar va mahalliy yetkazib beruvchilar ishtirokining kengayishi mehnat bozorida ham yangi imkoniyatlar yaratadi.

Yangi ishlab chiqarish quvvatlari yangi ish o‘rinlarini, murakkab texnologiyalar esa yuqori malakali mutaxassislarga talabni oshiradi. Shu tariqa sanoat kooperatsiyasi ishlab chiqarish hajmidan tashqari bandlik va inson kapitaliga ham ta’sir ko‘rsatadi.

Masofa kilometr bilan emas, xarajat bilan ham o‘lchanadi

Markaziy Osiyo uchun transport va logistika masalasi geografiya bilan bevosita bog‘liq. Dengizga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqish imkoniga ega bo‘lmagan mamlakat uchun jahon bozorigacha bo‘lgan masofa faqat kilometr bilan emas, mahsulotni yetkazib berishga sarflanadigan vaqt va xarajat bilan ham o‘lchanadi.

Shuning uchun xalqaro transport yo‘laklarini kengaytirish, milliy temir yo‘l tizimlarini bog‘lash, logistika infratuzilmasini rivojlantirish va transchegaraviy jarayonlarni soddalashtirish eksport mahsulotining yakuniy narxiga bevosita ta’sir qiladi.

Yo‘l qisqarsa — vaqt tejaladi. Chegaradagi jarayon tezlashsa — transportning turib qolishi kamayadi. Tannarx pasaysa — mahsulotning tashqi bozordagi raqobat imkoniyati kengayadi.

Demak, yangi transport yo‘lagi aslida yangi bozorga olib boradigan iqtisodiy yo‘ldir.

Texnologiya almashilsa, imkoniyat ham kengayadi

“ShHT plyus” kun tartibida yuqori texnologiyalar va inson kapitalining yonma-yon qo‘yilishi zamonaviy iqtisodiyotning o‘z mantig‘idan kelib chiqadi. Texnologiya undan foydalana oladigan bilim va malakasiz kutilgan samarani bermaydi.

Sun’iy intellekt, raqamli xizmatlar, ilmiy-tadqiqot markazlari hamkorligi va mutaxassislar almashinuvi yangi bilimlarning tezroq tarqalishiga xizmat qiladi. Yoshlarni zamonaviy kasblarga tayyorlash esa texnologik o‘zgarishlarning mehnat bozoridagi samarasini oshiradi.

Texnologiya faqat ayrim ish jarayonlarini almashtiradigan vosita emas. U yangi mahsulot, yangi xizmat, yangi kasb va yangi bozorlarni ham yaratadi. Shu bois texnologik rivojlanish inson kapitaliga investitsiya bilan birga olib borilgandagina to‘liq iqtisodiy samara beradi.

Suv, energiya va oziq-ovqat — bir zanjir

Mintaqada suv, energetika va oziq-ovqat xavfsizligini bir-biridan ajratib ko‘rish qiyin. Qishloq xo‘jaligiga suv kerak, suvni yetkazish energiya talab qiladi, hosildorlik esa oziq-ovqat ta’minoti va narxlariga ta’sir ko‘rsatadi.

Shu sababli tabiatdan oqilona foydalanish va “yashil” energetika bo‘yicha texnologiyalar almashinuvi ekologik masala bilan cheklanmaydi. Uning iqtisodiy natijasi ishlab chiqarish xarajatlari, fermer daromadi, oziq-ovqat narxlari va aholi farovonligida namoyon bo‘ladi.

Bir davlatda sinovdan o‘tgan suv tejovchi yoki energiya samarador texnologiyaning boshqa mamlakatlarda ham qo‘llanishi butun mintaqa uchun qo‘shimcha imkoniyat yaratadi. Texnologiyalar va loyihalarning Ochiq bankini shakllantirish taklifining amaliy qiymati ham shunda.

Iqtisodiyot ishonchga ham tayanadi

Mintaqaviy hamkorlik faqat tovar, kapital va texnologiya harakatidan iborat emas. Uzoq muddatli iqtisodiy aloqalar davlatlar va xalqlar o‘rtasidagi o‘zaro ishonch bilan ham mustahkamlanadi.

Shu maqsadda “ShHT plyus” madaniyatlar va sivilizatsiyalar doimiy forumini ta’sis etish hamda uni BMTning manfaatdor tuzilmalari bilan birgalikda ilm-fan va ma’rifatning qadimiy markazi — Xiva shahrida o‘tkazish taklif qilindi.

Madaniy aloqalarning iqtisodiy tomoni ham bor. Turizm, ta’lim, ilm-fan, kreativ industriyalar, talabalar va mutaxassislar almashinuvi mamlakatlar o‘rtasidagi aloqalarni kengaytiradi. Insonlar o‘rtasidagi muloqot esa davlatlararo hamkorlikning uzoq muddatli ijtimoiy tayanchini yaratadi.

Hamkorlikdan amaliy natijagacha

Prezident Shavkat Mirziyoyev so‘zining yakunida “ShHT plyus” formatini zamon taqozo etayotgan muloqot maydoni sifatida baholab, mamlakatlar va mintaqalar o‘rtasidagi mushtaraklik nuqtalari qanchalik ko‘p bo‘lsa, barqarorlik va o‘zaro ishonch uchun asos shunchalik mustahkam bo‘lishini qayd etdi.

Bu fikr mintaqaviy hamkorlikning iqtisodiy mohiyatini ham ochib beradi. Savdo ishlab chiqarishni, transport savdoni, texnologiya mehnat unumdorligini, ta’lim esa texnologik rivojlanishni harakatga keltiradi. Ularning yakuniy manzili inson manfaatidir.

“ShHT plyus” uchrashuvida O‘zbekiston ilgari surgan takliflar ham shu mantiq asosida bir-birini to‘ldiradi. “ShHT Invest” platformasi investitsiya va biznesni, Ochiq bank texnologiya va tajriba almashinuvini, Hamkorlik tarmog‘i mintaqaviy tashkilotlar salohiyatini, Xivada o‘tkazilishi taklif etilgan madaniyatlar va sivilizatsiyalar forumi esa xalqlar o‘rtasidagi muloqotni kengaytirishga qaratilgan.

Mintaqaviy hamkorlikning natijasi kundalik iqtisodiy hayotda namoyon bo‘ladi: yangi bozorga chiqqan mahsulotda, ishga tushgan korxonada, qisqargan transport xarajatida, o‘zlashtirilgan texnologiyada, yaratilgan ish o‘rnida va oshgan daromadda.

Davlatlar o‘rtasidagi hamkorlik ana shunday natijalarga xizmat qilganida, u diplomatik muloqot doirasidan chiqib, barqaror taraqqiyotning real iqtisodiy kuchiga aylanadi.

Fotimabonu Doniyorova,
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Mehnat iqtisodiyoti kafedrasi dotsenti (PhD)

Teglar:

DAVLAT ORGANLARI VA TASHKILOTLARINING FUQAROLAR MUROJAATLARI BILAN ISHLASH TIZIM...

MUSTAQILLIK — TARAQQIYOTIMIZ POYDEVORI: ISTIQLOLNING 35 YILLIGIDA ERISHILGAN NAT...

boshqaruvchi

boshqaruvchi

Tegishli xabarlar

BANK XODIMLARINING MIJOZLAR BILAN MUOMALA MADANIYATI VA BANK ETIKASI

BANK XODIMLARINING MIJOZLAR BILAN MUOMALA MADANIYATI VA...

boshqaruvchi may 29, 2025 0 18

NEUROMARKETING MODALAR SANOATINING STRATEGIYALARINI QAYTA SHAKLLANTIRMOQDA

NEUROMARKETING MODALAR SANOATINING STRATEGIYALARINI QAY...

boshqaruvchi may 15, 2025 0 50

Yashil makon tabiat va jamiyat uyg‘unligi sari qadam

Yashil makon tabiat va jamiyat uyg‘unligi sari qadam

boshqaruvchi aprel 2, 2026 0 28