Joriy yil 13-mart kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida aholi murojaatlari bilan ishlash tizimini takomillashtirish, Xalq qabulxonalari faoliyatini yangi bosqichga olib chiqish hamda jamoatchilik fikrini chuqur tahlil qilish masalalariga bag‘ishlangan videoselektor yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Ushbu yig‘ilish nafaqat amaliy chora-tadbirlarni belgilash, balki davlat boshqaruvini yangi — ilmiy va tahlilga asoslangan bosqichga olib chiqish zaruratini yana bir bor ko‘rsatdi. Prezident tomonidan ilgari surilgan asosiy g‘oya — davlat idoralari faoliyatini aholi ehtiyojlari, real ijtimoiy vaziyat va jamoatchilik fikri asosida tashkil etishdan iborat ekanligi alohida ta’kidlandi. Ta’kidlash joizki, olimlar va tadqiqotchilar oldiga qo‘yilgan vazifalarning mohiyati ham yangicha mazmun kasb etmoqda. Ya’ni, ijtimoiy muammolarni faqat kuzatish yoki statistik qayd etish emas, balki ularni institutsional darajada, tizimli ravishda o‘rganish va ilmiy asoslangan, amaliy yechimlar ishlab chiqish talab etilmoqda. Bu esa fan va amaliyot integratsiyasini kuchaytirish, ayniqsa, sotsiologiya fanining rolini strategik darajaga olib chiqishni taqozo etadi. Bugungi kunda mamlakatimiz aholisi 38 milliondan oshib, jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar yanada murakkab va ko‘p qirrali tus olmoqda. Bunday sharoitda an’anaviy boshqaruv usullari, ya’ni faqat yuqoridan pastga qarab qabul qilinadigan qarorlar yoki umumiy statistikaga tayangan yondashuvlar yetarli samara bermasligi aniq bo‘lib bormoqda. Aksincha, jamiyatdagi har bir muammoning ildizini, uning hududiy va ijtimoiy xususiyatlarini chuqur anglash talab etilmoqda. Shu jihatdan aholi murojaatlari bilan ishlash tizimi oddiy qabul va javob berish mexanizmi emas, balki ijtimoiy diagnostika va tahlilning muhim manbasiga aylanmoqda. Yig‘ilishda ta’kidlandiki, mamlakatimizda aholi murojaatlari dinamikasi va hududlar kesimidagi farqlar ijtimoiy boshqaruvda chuqur tahlilga ehtiyoj borligini yaqqol namoyon etmoqda. Jumladan, har o‘n ming aholiga o‘rtacha 319 ta murojaat to‘g‘ri kelayotgan bo‘lsa, Toshkent shahrida bu ko‘rsatkich 535 tani, Navoiy viloyatida 462 tani, Sirdaryo va Surxondaryoda 452 tadan, Jizzaxda 430 tani tashkil etmoqda. Ayrim hududlarda, xususan, Dehqonobod va Mirobod tumanlari, Navoiy, Ohangaron va Yangiyer shaharlarida bu ko‘rsatkich ikki barobar yuqori ekani muammolarning hududiy tabiati va boshqaruv samaradorligidagi farqlarni ko‘rsatadi. Shu bilan birga, respublika bo‘yicha murojaatlar soni 16 foizga kamayganiga qaramasdan, ayrim tuman va shaharlarda 50 foizgacha oshgani, ayniqsa, infratuzilma, energetika, ijtimoiy himoya va bandlik sohalaridagi 100 minglab murojaatlar tizimli muammolar mavjudligini anglatadi. Masalan, birgina aliment bilan bog‘liq murojaatlar soni 70 mingni tashkil etgani yoki infratuzilma bo‘yicha 109 mingdan ortiq murojaat qayd etilgani bu sohalarda institutsional yondashuv yetishmayotganini ko‘rsatadi. Ayrim vazirliklarda murojaatlarning 60 foizdan ortig‘iga amaliy yechim berilmagani esa muammolarni faqat yuzaki ko‘rib chiqish holatlari mavjudligini tasdiqlaydi. Prezidentimiz ta’kidlaganidek, sotsiologiya fani ana shu muammolarni chuqur tadqiq qilish, ularning ildiz sabablarini aniqlash va ilmiy asoslangan yechimlar ishlab chiqishda beqiyos ahamiyatga ega. Chunki yuqoridagi raqamlar faqat holatni aks ettiradi, ammo ularning ortida qanday ijtimoiy omillar, qanday boshqaruv kamchiliklari yotganini aniqlash aynan sotsiologik tahlil orqali amalga oshiriladi. Masalan, nega ayrim hududlarda murojaatlar keskin yuqori, nega ba’zi masalalar takrorlanmoqda yoki nima sababdan murojaatlar yechim topmasdan ijtimoiy tarmoqlarda rezonans keltirib chiqarmoqda — bu kabi savollarga javob berish uchun chuqur ilmiy tadqiqotlar zarur. Shu ma’noda, sotsiologiya fani davlat boshqaruvida faqat kuzatuvchi emas, balki tahlilchi va yo‘nalish beruvchi strategik instrument sifatida namoyon bo‘ladi. U orqali murojaatlarning geografiyasi, ijtimoiy tarkibi, takrorlanish dinamikasi va aholi kayfiyati o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rganilib, muammolarni bartaraf etishda manzilli va samarali qarorlar qabul qilish imkoniyati yaratiladi. Aynan shu yerda sotsiologiya fanining ahamiyati keskin namoyon bo‘ladi. Sotsiologiya — bu jamiyatni “o‘lchash”, “anglash” va “tushuntirish” imkonini beruvchi ilmiy vositadir. U aholi kayfiyati, ijtimoiy tengsizlik, infratuzilmadagi muammolar, davlat xizmatlari sifatidan qoniqish darajasi kabi ko‘plab omillarni ilmiy asosda tahlil qiladi. Eng muhimi, sotsiologik tadqiqotlar orqali ko‘p hollarda “ko‘rinmas muammolar” — ya’ni rasmiy statistikada aks etmaydigan, ammo jamiyatda jiddiy ta’sirga ega bo‘lgan holatlar aniqlanadi. Zamonaviy davlat boshqaruvi esa aynan shunday ma’lumotlarga tayangan holda qaror qabul qilishni talab etmoqda. “Data-driven governance” — ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv tamoyili bugun dunyoda eng samarali yondashuv sifatida e’tirof etilmoqda. Bu tamoyilda sotsiologiya fani strategik axborot manbai sifatida xizmat qiladi. Ya’ni, qarorlar subyektiv qarashlar yoki umumiy taxminlar asosida emas, balki ilmiy tadqiqotlar natijalariga tayangan holda qabul qilinadi. Shu bilan birga, sotsiologik tadqiqotlarning mazmuni va metodologiyasi ham zamon talablari asosida yangilanmoqda. Endi tadqiqotlar faqat an’anaviy anketa va intervyular bilan cheklanib qolmaydi. Raqamli texnologiyalar, katta ma’lumotlar (big data), sun’iy intellekt asosidagi tahlillar, ijtimoiy tarmoqlar monitoringi kabi usullar orqali jamoatchilik fikrini real vaqt rejimida o‘rganish imkoniyati paydo bo‘lmoqda. Bu esa davlat boshqaruvini “reaktiv” modeldan “proaktiv” modelga o‘tkazishga xizmat qiladi. Ya’ni, muammo yuzaga kelgandan keyin emas, balki uning belgilari ilk bor namoyon bo‘lgan paytdayoq aniqlab, bartaraf etish imkoniyati yaratiladi. Sotsiologiya fanining bunday strategik ahamiyati uni oliy ta’lim tizimida ham qayta ko‘rib chiqish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Bugungi kunda ko‘plab universitetlarda bu fan nazariy darajada o‘qitilayotgan bo‘lsa-da, zamonaviy talablar uni amaliyot bilan uyg‘unlashtirishni talab etmoqda. Ya’ni, talabalar faqat kitobiy bilimlar bilan cheklanib qolmasdan, real tadqiqotlar o‘tkazish, ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish, ijtimoiy jarayonlarni modellashtirish kabi ko‘nikmalarga ega bo‘lishi lozim. Bu borada oliy ta’lim muassasalarida amaliy sotsiologiya laboratoriyalarini tashkil etish, talabalarni davlat idoralari va mahalliy boshqaruv organlari bilan hamkorlikda tadqiqotlarga jalb qilish muhim ahamiyatga ega. Bunday yondashuv orqali yoshlar nafaqat bilimli, balki tahlilchi, mustaqil fikrlay oladigan va jamiyat muammolariga yechim taklif eta oladigan mutaxassislar sifatida shakllanadi. Shuningdek, sotsiologiyani raqamli texnologiyalar bilan integratsiya qilish — bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Data science, statistik tahlil dasturlari, sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish ko‘nikmasiga ega bo‘lgan “yangi avlod sotsiologlari”ni tayyorlash orqali mamlakatda ilmiy tadqiqotlar sifatini mutlaqo yangi bosqichga olib chiqish mumkin. Ilmiy tadqiqotlar tizimini rivojlantirish nuqtayi nazaridan esa institutsional yondashuv alohida ahamiyat kasb etadi. Ya’ni, mustaqil tahlil markazlari, sotsiologik tadqiqot institutlari faoliyatini kengaytirish, ularni davlat boshqaruvi tizimi bilan uzviy bog‘lash orqali ilmiy natijalarni amaliyotga joriy etish imkoniyati oshadi. Har bir hudud kesimida ijtimoiy portretlarni shakllantirish esa manzilli siyosat yuritish, resurslarni samarali taqsimlash va aholi ehtiyojlariga mos qarorlar qabul qilishga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, sotsiologiya fanini rivojlantirish — bu shunchaki ilmiy sohani kengaytirish emas, balki jamiyatni boshqarishning yangi, samarali va adolatli modelini shakllantirish demakdir. Aholi murojaatlari bilan ishlash tizimining takomillashuvi ham aynan shu fan rivoji bilan chambarchas bog‘liq. Eng muhimi, sotsiologiya jamiyatdagi muammolarni faqat qayd etuvchi emas, balki ularni oldindan ko‘ra oladigan, tahlil qiladigan va ilmiy asoslangan yechimlar taklif etadigan strategik fan sifatida shakllanishi zarur. Jamoliddin NurillayevToshkent davlat iqtisodiyot universiteti“Iqtisodiyot nazariyasi” kafedrasi professori
