TURIZM VA EKOLOGIK BARQARORLIK “Yashil” energetika va “yashil” transfer xizmatlari — sayohat sanoatining yangi qiyofasi
Bugungi kunda dunyo iqlim o‘zgarishi, tabiiy resurslarning kamayishi va ekologik muammolar bilan yuzlashayotgan bir paytda turizm sohasi ham yangi rivojlanish bosqichiga qadam qo‘ymoqda. Zamonaviy sayyoh endi faqat qulay mehmonxona yoki arzon yo‘llanmani emas, balki sayohatining atrof-muhitga qanday ta’sir ko‘rsatishini ham hisobga olmoqda. Uglerod chiqindilarini kamaytirish, energiyadan oqilona foydalanish va tabiatni asrash bugungi turizmning muhim mezoniga aylanib bormoqda. Shu bois “yashil” energetika va “yashil” transfer xizmatlari dunyo turizm sanoatining eng istiqbolli yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda.
Barqaror turizm mohiyatan iqtisodiy rivojlanish bilan ekologik mas’uliyat o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga qaratilgan. Uning asosiy maqsadi bugungi avlodning sayohatga bo‘lgan ehtiyojini qondirish bilan birga, kelajak avlodlar uchun ham tabiiy va madaniy boyliklarni asrab qolishdan iborat. Xalqaro tadqiqotlarga ko‘ra, turizm sohasi global issiqxona gazlari chiqindilarining qariyb 8–8,8 foizini shakllantiradi. Shu sababli BMTning turizm bo‘yicha ixtisoslashgan agentligi — UN Tourism tomonidan ilgari surilgan “Turizmda iqlim harakati bo‘yicha Glazgo deklaratsiyasi” doirasida 2030 yilga qadar tarmoq chiqindilarini ikki barobar kamaytirish hamda 2050 yilgacha uglerod neytralligiga erishish ustuvor vazifa sifatida belgilangan.
Mazkur maqsadlarga erishishda “yashil” energetikaning o‘rni tobora ortib bormoqda. Bugungi kunda dunyoning ko‘plab yetakchi mehmonxona tarmoqlari quyosh panellari, shamol elektr stansiyalari va geotermal energiya manbalaridan foydalanishni kengaytirmoqda. Islandiyada mehmonxonalarning asosiy qismi geotermal energiya hisobiga faoliyat yuritsa, Kosta-Rikada elektr energiyasining 98 foizdan ortig‘i qayta tiklanuvchi manbalardan olinmoqda. Aynan shu yondashuv mamlakatning ekoturizm bozoridagi raqobatbardoshligini yanada oshirdi.
O‘zbekiston uchun ham bunday tajriba nihoyatda dolzarb. Mamlakatimiz yil davomida quyoshli kunlar soni ko‘pligi bilan ajralib turadi. Bu esa mehmonxonalar, dam olish maskanlari va turistik obyektlarda quyosh panellaridan samarali foydalanish imkonini beradi. Natijada elektr energiyasi xarajatlari kamayadi, energiya ta’minoti yanada barqarorlashadi va atmosferaga chiqariladigan zararli gazlar miqdori qisqaradi. Ayniqsa, tog‘li va olis hududlardagi turistik maskanlar uchun qayta tiklanuvchi energiya manbalari iqtisodiy jihatdan ham, ekologik nuqtai nazardan ham samarali yechim hisoblanadi.
Turizmning ekologik izini kamaytirishda transport tizimi alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki sayohat davomida hosil bo‘ladigan uglerod chiqindilarining katta qismi aynan transport vositalari hissasiga to‘g‘ri keladi. Shu sababli rivojlangan mamlakatlarda “yashil” transfer xizmatlari jadal rivojlanmoqda. Elektromobillar, elektrobuslar, vodorod yoqilg‘isida harakatlanuvchi avtobuslar, elektr velosipedlar va elektr skuterlar bugungi turizm infratuzilmasining ajralmas qismiga aylanmoqda. Singapur, Amsterdam va Kopengagen kabi shaharlarda turistik yo‘nalishlar past uglerodli transport vositalari bilan bog‘langan bo‘lib, sayyohlar mobil ilovalar orqali safar davomida qancha uglerod chiqindisi hosil bo‘lishini ham kuzatishi mumkin. Ayrim kompaniyalar esa hosil bo‘lgan chiqindilarni o‘rmonzorlar barpo etish va ekologik loyihalarni moliyalashtirish orqali kompensatsiya qilish xizmatlarini ham taklif etmoqda.
O‘zbekistonda ham ekologik toza transportni rivojlantirish bo‘yicha muhim qadamlar tashlanmoqda. Samarqand shahrida Yevropa tiklanish va taraqqiyot bankining “Yashil shahar” loyihasi doirasida 100 ta zamonaviy elektrobus foydalanishga topshirildi. Ular, jumladan, Samarqand xalqaro aeroporti, temir yo‘l vokzali va shahar markazini bog‘lovchi yo‘nalishlarda qatnovni amalga oshirmoqda. Poytaxt Toshkentda ham elektrobuslar soni bosqichma-bosqich ko‘paytirilmoqda.
Kelgusida aeroportlar, tarixiy obidalar va turistik maskanlar o‘rtasida ekologik toza transport tarmoqlarini kengaytirish mamlakat turizmining jozibadorligini yanada oshirishi shubhasiz.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda turizmni ekologik tamoyillar asosida rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. “Yashil makon” umummilliy loyihasi doirasida turistik hududlarni ko‘kalamzorlashtirish, suvni tejovchi texnologiyalarni joriy etish va chiqindilarni qayta ishlash tizimini takomillashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Zomin, Chimyon va boshqa rekreatsiya hududlarida ekoturizm yo‘nalishlari rivojlantirilmoqda, ayrim mehmonxonalar esa quyosh energiyasidan foydalanishga o‘tmoqda. Samarqand va Buxoroda elektromobil ekskursiyalari hamda elektr velosipedlarni ijaraga berish xizmatlarining yo‘lga qo‘yilishi ham ekologik turizm rivojlanayotganining amaliy ifodasidir.
Biroq bu yo‘nalishda hali amalga oshirilishi lozim bo‘lgan vazifalar talaygina. Xususan, mehmonxonalarda energiya samaradorligini baholovchi energoaudit tizimini joriy etish, qayta tiklanuvchi energiya ulushini oshirish, elektromobillar uchun quvvatlash stansiyalari tarmog‘ini kengaytirish, “yashil” sertifikatlash tizimini rivojlantirish hamda sayyohlar va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarning ekologik madaniyatini yuksaltirish dolzarb masalalar hisoblanadi. Chunki ekologik barqarorlik nafaqat zamonaviy infratuzilmaga, balki insonlarning ekologik mas’uliyatiga ham bevosita bog‘liq.
Ekspertlarning prognozlariga ko‘ra, yaqin yillarda sayyohlar mehmonxona tanlashda uning energiya samaradorligi, qayta tiklanuvchi energiyadan foydalanishi, transport xizmatlarining ekologik xavfsizligi va umumiy uglerod izi haqidagi ma’lumotlarga tobora ko‘proq e’tibor qaratadi. Shu bois dunyoning yirik turoperatorlari allaqachon ekologik sertifikatga ega mehmonxonalar va turistik obyektlarni ustuvor ravishda tavsiya etmoqda.
O‘zbekiston ulkan tarixiy-madaniy merosi, betakror tabiati va boy turizm salohiyati bilan nafaqat Markaziy Osiyoda, balki jahon turizm bozorida ham munosib o‘rin egallash imkoniyatiga ega. Buning uchun qadimiy me’moriy obidalarni zamonaviy ekologik standartlar bilan uyg‘unlashtirish, “yashil” energetika va “yashil” transfer xizmatlariga investitsiyalarni ko‘paytirish, xalqaro ekosertifikatlash tizimlarini joriy etish hamda barqaror turizm tamoyillarini keng ommalashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, turizmda ekologik barqarorlik bugunning talabi emas, balki kelajak avlodlar oldidagi mas’uliyatdir. Tabiatni asrab rivojlangan turizm esa mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishi, xalqaro nufuzining oshishi va sayyohlar oqimining ko‘payishiga xizmat qiladigan eng muhim omillardan biri bo‘lib qoladi.
Aydaygul Edenbaevna Asenbaeva
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universitetining Toshkent filiali, “Iqtisodiyot, buxgalteriya hisobi va audit” kafedrasi mudiri, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD).
