Mis bozori qizigan pallada: O‘zbekiston nimaga ulgurishga harakat qilmoqda?

boshqaruvchi

Iyun 11, 2026 - 23:13

0 12

Mis bozori qizigan pallada: O‘zbekiston nimaga ulgurishga harakat qilmoqda?

Joriy yil 8-iyun kuni davlat rahbariga mis sanoatida amalga oshirilayotgan yirik investitsiya loyihalari bo‘yicha axborot berildi. Bu loyihalarning iqtisodiy ahamiyatini baholashda qurilayotgan obyektlarning hajmi yoki ajratilayotgan mablag‘ miqdoridan ko‘ra, ularning aynan qaysi davrda amalga oshirilayotganiga e’tibor qaratish muhimroq.

So‘nggi o‘n yillikda mis oddiy sanoat xomashyosi maqomidan chiqib, yangi texnologik davrning asosiy resurslaridan biriga aylanmoqda. Elektr transporti, quyosh va shamol energetikasi, ma’lumotlar markazlari, sun’iy intellekt infratuzilmasi — bularning barchasi mis iste’molini keskin oshirmoqda. Shu bilan birga, yangi konlarni topish va ularni sanoat miqyosida ishga tushirish jarayoni juda uzoq davom etadi. Ayrim hollarda geologik qidiruvdan to birinchi mahsulot olingungacha o‘n yildan ortiq vaqt talab etiladi.

Natijada bozorda qiziqarli vaziyat yuzaga kelmoqda: talab tez o‘smoqda, taklif esa bu sur’atga yetib bora olmayapti. Iqtisodiyot nazariyasida bunday holat narxlarning uzoq muddat yuqori darajada saqlanishiga olib keladi. Bugungi kunda dunyoning ko‘plab yirik kon kompaniyalari aynan shu omilga tayangan holda yangi investitsiya dasturlarini boshlab yuborgan.

O‘zbekistonning mis sanoatiga yo‘naltirayotgan mablag‘larini ham aynan shu jarayonlar bilan bog‘lab baholash kerak. Gap faqat ko‘proq ruda qazib olish yoki eksport hajmini oshirish haqida ketmayapti. Asosiy masala — xalqaro bozorda tannarxi past ishlab chiqaruvchilar qatoridan joy olishdir.

Iqtisodiyotda ishlab chiqarish hajmidan ham muhimroq ko‘rsatkich mavjud. Bu — bir tonna mahsulot ishlab chiqarish uchun ketadigan xarajatdir. Narxlar yuqori bo‘lgan davrda deyarli hamma foyda ko‘rishi mumkin. Ammo narxlar pasayganda kim bozorda qolishi aynan tannarxga bog‘liq bo‘ladi.

Shu nuqtai nazardan qaralganda, yangi boyitish fabrikalari va texnologik modernizatsiyaning eng katta samarasini qo‘shimcha tonnalarda emas, xarajatlarning qisqarishida izlash lozim. Zamonaviy uskunalar kamroq energiya sarflaydi, rudadan ko‘proq foydali komponent ajratib oladi va bir ishchiga to‘g‘ri keladigan mahsulot hajmini oshiradi. Bularning barchasi oxir-oqibat mahsulot tannarxida aks etadi.

Bugungi investitsiyalarning iqtisodiy mazmuni yana bir jihatda namoyon bo‘lmoqda. Jahon bozorida eng katta daromad ruda yoki konsentrat sotishdan emas, balki chuqur qayta ishlangan mahsulotlardan olinadi. Bir tonna xomashyo bilan bir tonna tayyor mahsulotning eksport qiymati o‘rtasidagi farq ba’zan bir necha barobarga yetadi. Shu sababli mis sanoatining istiqboli qazib olish hajmidan ko‘ra ko‘proq qayta ishlash darajasi bilan belgilanadi.

Aslida rivojlangan davlatlarning tajribasi ham aynan shuni ko‘rsatadi. Tabiiy resursning o‘zi boylik manbai emas. Boylik ushbu resurs atrofida yaratilgan texnologiya, qayta ishlash va sanoat zanjirlarida shakllanadi. Shu ma’noda mis katodlari, kabel mahsulotlari, elektr texnikasi va boshqa yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarish istiqbolda konning o‘zidan ham ko‘proq daromad keltirishi mumkin.

Biroq har qanday yirik investitsiya dasturida bo‘lgani kabi, bu yerda ham e’tibordan chetda qolmasligi kerak bo‘lgan jihatlar mavjud. Mis narxi bugun qulay bo‘lishi mumkin, ammo xomashyo bozorlari doimo o‘zgaruvchan. Jahon iqtisodiyotidagi sekinlashuv yoki yangi konlarning ishga tushishi narxlarni pasaytirishi ehtimoldan xoli emas. Shu sababli bugungi qarorlarning muvaffaqiyati narx rekordlari bilan emas, tannarx va samaradorlik ko‘rsatkichlari bilan o‘lchanadi.

Yana bir muhim masala — tabiiy resurslardan olinayotgan daromadni iqtisodiyotning boshqa tarmoqlariga yo‘naltira olishdir. Tarix shuni ko‘rsatadiki, faqat xomashyo eksportiga tayanib qolgan mamlakatlar uzoq muddatli rivojlanishda qiyinchiliklarga duch kelgan. Aksincha, resurslardan tushgan mablag‘ni sanoat, texnologiya, ta’lim va ilm-fanga yo‘naltirgan davlatlar iqtisodiy tarkibni diversifikatsiya qilishga muvaffaq bo‘lgan.

Bugungi mis loyihalarini aynan shu mezon orqali baholash maqsadga muvofiq. Agar ular faqat qazib olish hajmini oshirish bilan cheklanmasa, balki tannarxni pasaytirish, chuqur qayta ishlash va yangi sanoat zanjirlarini yaratishga xizmat qilsa, bu investitsiyalar nafaqat bugungi eksport tushumlarini, balki kelajakdagi iqtisodiy raqobatbardoshlikni ham shakllantiradi.

Shunday ekan, masalaning mohiyati yangi fabrika yoki milliardlab dollar investitsiyaning o‘zida emas. Asosiy savol shuki: O‘zbekiston global mis bozoridagi vaqtinchalik yuqori narxlardan foydalanyaptimi yoki ushbu imkoniyatdan kelgusi o‘n yilliklar uchun sanoat ustunligini yaratishda foydalanmoqdami? Loyiha natijalarining haqiqiy bahosi aynan shu savolga beriladigan javob bilan belgilanadi.

Ulashov Aliboy Rashid o‘g‘li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
“Iqtisodiyot nazariyasi” kafedrasi katta o‘qituvchisi

Teglar:

“CHIRCHIQ” TEXNOPARKI MISOLIDA O‘ZBEKISTON SANOATI YANGI YUKSALISH BOSQICHIGA CH...

Diplomdan mehnat bozoriga: inson kapitalining amaliy qiymati

boshqaruvchi

boshqaruvchi

Tegishli xabarlar

HUDUDIY IQTISODIY TENGSIZLIKLARNI KAMAYTIRISHDA INFRATUZILMA LOYIHALARINING SAMARADORLIGI

HUDUDIY IQTISODIY TENGSIZLIKLARNI KAMAYTIRISHDA INFRATU...

boshqaruvchi Iyun 30, 2025 0 20

TOSHKENT INVESTITSIYA FORUMI - OʻZBEKISTONNING SARMOYADORLAR BILAN OCHIQ MULOQOT MAYDONI

TOSHKENT INVESTITSIYA FORUMI - OʻZBEKISTONNING SARMOYAD...

boshqaruvchi Iyun 17, 2025 0 29

O‘ZBEKISTON VA BOLGARIYA: ISHONCHGA ASOSLANGAN SHERIKLIK SARI DADIL QADAM

O‘ZBEKISTON VA BOLGARIYA: ISHONCHGA ASOSLANGAN SHERIKLI...

boshqaruvchi Iyun 11, 2025 0 27